Zinc citrate (kẽm citrat) trong kem đánh răng: bằng chứng

Zinc citrate (INCI: Zinc Citrate; kẽm citrat) là muối kẽm của citric acid, được dùng chủ yếu trong kem đánh răng và nước súc miệng để hỗ trợ kiểm soát mảng bám, hạn chế hình thành cao răng và giúp hơi thở thơm mát.

Bài này tách kết quả nghiên cứu nha khoa, câu được phép ghi trên nhãn và giới hạn kẽm theo Phụ lục III ASEAN. Kiến thức nền có ở bài Lịch chăm sóc răng miệng mỗi ngày; muối kẽm dùng cho da: Zinc PCA trong mỹ phẩm.

1. Zinc citrate là gì?

Theo PubChem (CID 11023), zinc citrate khan có công thức C₁₂H₁₀O₁₄Zn₃, khối lượng phân tử 574,3 g/mol, tên IUPAC trizinc bis(2-hydroxypropane-1,2,3-tricarboxylate), CAS 546-46-3: ba ion kẽm gắn với hai gốc citrate. CosIng (Ủy ban châu Âu) ghi tên hoá học “Trizinc dicitrate”, EC 208-901-2, chức năng ORAL CARE, ANTIPLAQUE và một chức năng thuộc nhóm ức chế vi sinh vật — danh mục khai báo, không phải câu công bố.

PubChem còn có dạng dihydrate (C₁₂H₁₄O₁₆Zn₃, 610,4 g/mol, CAS 5990-32-9) và trihydrate (C₁₂H₁₆O₁₇Zn₃, 628,4 g/mol, CAS 178326-57-3); nhiều thử nghiệm dùng dạng trihydrate. Báo cáo an toàn của Hội đồng chuyên gia CIR ghi zinc citrate (dihydrate) “slightly soluble in water” (ít tan trong nước), tan trong acid vô cơ loãng và kiềm hydroxide (Scott et al., 2024).

Giới hạn pháp quy tính theo kẽm, nên Butter-C tính tỷ lệ kẽm từ công thức PubChem (Zn 65,4 g/mol; tỷ lệ kẽm làm tròn lên, lượng muối làm tròn xuống — hướng an toàn khi đối chiếu giới hạn):

Dạng (PubChem)	Tỷ lệ kẽm theo khối lượng	Lượng muối tương ứng 1% kẽm
Khan, 574,3 g/mol	khoảng 34,2%	khoảng 2,92%
Dihydrate, 610,4 g/mol	khoảng 32,2%	khoảng 3,11%
Trihydrate, 628,4 g/mol	khoảng 31,3%	khoảng 3,20%

Đây là phép tính; hàm lượng thực tế theo phiếu kiểm nghiệm (COA) từng lô.

2. Zinc citrate làm gì trong khoang miệng?

• Hơi thở: mùi hơi thở liên quan đến các hợp chất lưu huỳnh bay hơi (VSC). Trên 13 người tình nguyện được súc cysteine để tạo mùi, dung dịch ion kẽm 0,1–1% làm giảm VSC phụ thuộc liều và thời gian (Young et al., 2003); abstract không nêu muối kẽm nào.
• Mảng bám và cao răng: thử nghiệm đo chỉ số mảng bám và chỉ số cao răng (mảng bám đã khoáng hoá) sau vài tuần đến vài tháng chải răng.
• Vị: trong nghiên cứu trên, kẽm 1% có vị hơi khó chịu, mức thấp nhất được chấp nhận (Young et al., 2003). Chưa có nguồn đã kiểm về vị của zinc citrate trong kem đánh răng; cần thử cảm quan trên thành phẩm.

3. Bằng chứng: đọc đúng phạm vi

Nghiên cứu	Thiết kế, cỡ mẫu	Sản phẩm thử	Kết quả chính (theo abstract)	Lưu ý
Segreto et al., 1991	Mù đôi, phân nhóm ngẫu nhiên; 964 người hoàn thành; 3 tháng	Kem có 0,5% zinc citrate so với kem chứng không có zinc citrate	Chỉ số cao răng thấp hơn 13,7% (có ý nghĩa thống kê); không ghi nhận tác dụng bất lợi liên quan đến hai loại kem	Abstract không nêu thành phần nền
Williams et al., 1998	Mù đôi, hai nhóm cân bằng theo chỉ số ban đầu; 99 người hoàn thành; 6 tháng	2% zinc citrate + 0,76% sodium monofluorophosphate so với kem chỉ có sodium monofluorophosphate	Tháng 6: chỉ số mảng bám giảm 25,3%, chỉ số lợi (gingival index) giảm 18,8% so với nhóm chứng	Kết quả thuộc cả công thức; abstract không ghi “ngẫu nhiên”
Nguyen et al., 2026	Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng; 102 người đang niềng răng mắc cài cố định; 4 tuần	Kem có 2% zinc citrate trihydrate so với kem thông thường không có chất này	Phân tích theo thời gian không cho thấy hiệu quả lâm sàng hay vi sinh tăng thêm do kem zinc citrate; cả hai nhóm đều cải thiện	Nghiên cứu tại Việt Nam; tác giả khai không có xung đột lợi ích
Gunsolley, 2006	Tổng quan hệ thống, phân tích gộp các thử nghiệm 6 tháng	Kem đánh răng và nước súc miệng	Không có bằng chứng hiệu quả trên mảng bám và lợi cho các sản phẩm triclosan có kèm zinc citrate hoặc pyrophosphate tan	Tác giả có đề nghị nhà sản xuất cung cấp cả nghiên cứu chưa công bố
Young et al., 2003	13 người tình nguyện, mô hình tạo mùi bằng cysteine	Dung dịch ion kẽm 0,1%, 0,3%, 1%	Giảm VSC phụ thuộc liều và thời gian	Không nêu muối kẽm; mô hình ngắn hạn

Phần lớn thử nghiệm ghi nhận giảm cao răng và mảng bám so với kem chứng, nhưng cần lưu ý:

• Kết quả thuộc cả công thức: zinc citrate thường đi cùng fluoride; nhiều nghiên cứu cũ phối hợp triclosan, nghiên cứu mới hơn phối hợp arginine hoặc muối kẽm khác.
• Vai trò doanh nghiệp: trong 17 nghiên cứu trên người ở bảng bằng chứng của hồ sơ Butter-C, 8 nghiên cứu có tác giả là nhân viên doanh nghiệp chăm sóc răng miệng hoặc nhận tài trợ (một phần) từ doanh nghiệp (theo đơn vị tác giả, khai báo trên PubMed và toàn văn khi đọc được); với các nghiên cứu từ năm 2003 trở về trước, gồm Segreto et al. và Williams et al., PubMed chỉ ghi đơn vị của tác giả đầu nên không loại trừ được vai trò doanh nghiệp.
• Không đồng nhất: Nguyen et al. (2026) không thấy hiệu quả tăng thêm; Gunsolley (2006) không thấy bằng chứng hiệu quả cho sản phẩm triclosan có zinc citrate. Chỉ số lợi là kết quả nghiên cứu nha khoa, không phải câu công bố (mục 7).

Đánh giá chung của Butter-C: bằng chứng ở mức trung bình cho tác dụng hạn chế cao răng của cả công thức kem đánh răng có zinc citrate; bằng chứng hạn chế và không nhất quán cho mảng bám; bằng chứng hạn chế cho hơi thở ở dạng zinc citrate cụ thể.

4. Nồng độ thường gặp và dạng sản phẩm

Theo báo cáo CIR, khảo sát năm 2016 ghi zinc citrate 0,28–2% trong sản phẩm răng miệng; dữ liệu đăng ký tự nguyện của FDA (VCRP) năm 2017 ghi 12 công thức có zinc citrate, trong đó 2 là sản phẩm khử mùi vùng nách, không có số liệu nồng độ (Scott et al., 2024).

• Kem đánh răng: dạng chính; thử nghiệm ở mục 3 dùng 0,5% và 2%; 2% zinc citrate khan tương ứng khoảng 0,68% kẽm (phép tính).
• Nước súc miệng: zinc citrate ít tan, cần kiểm tra độ trong và lắng cặn; kịch bản phơi nhiễm của SCCS dùng 0,1% kẽm (mục 6).
• Khử mùi: có ghi nhận sử dụng, chưa có nguồn đã kiểm về nồng độ, hiệu quả.

5. Cách dùng và kết hợp

• Không thay fluoride: phần lớn thử nghiệm dùng zinc citrate trong kem có fluoride. Hướng khác có bằng chứng riêng, ví dụ Xylitol trong mỹ phẩm.
• Cộng dồn kẽm: có thêm zinc chloride, zinc lactate, zinc PCA… thì tổng kẽm đối chiếu giới hạn 1% (mục 7).
• Bào chế: theo chương bào chế răng miệng của Butter-C, muối kẽm có thể làm giảm độ nhớt và kết tủa với polymer anion ở nồng độ cao; cố định thứ tự cho muối và thời điểm đo độ nhớt.
• Thảo dược: bằng chứng của từng chiết xuất đi kèm cần xét riêng (xem bài Miswak (Salvadora persica)).

6. An toàn, ai cần lưu ý

Hội đồng chuyên gia CIR (2024) đánh giá 27 muối kẽm, trong đó có zinc citrate, và kết luận an toàn trong mỹ phẩm theo thực tế sử dụng và nồng độ mô tả, khi công thức được bào chế để không gây kích ứng. Hội đồng lưu ý kẽm trong sản phẩm răng miệng có sinh khả dụng cao, nhưng mối lo toàn thân giảm nhờ nồng độ dùng thấp và độc tính đường uống thấp. Bột zinc citrate nguyên chất được xem là chất gây kích ứng trên mô hình biểu mô giác mạc người tái tạo (Scott et al., 2024), nên cần bảo hộ mắt khi cân bột.

SCCS (2018) ước tính: dùng kem đánh răng 1% và nước súc miệng 0,1% kẽm có thể dẫn tới lượng kẽm 3,54 mg/ngày ở người lớn và trẻ 6–17 tuổi, tức 14–35% mức trần dung nạp (UL); với trẻ 0,5–5 tuổi, kem đánh răng 1% cho 1,0–2,0 mg/ngày (10–29% UL). SCCS coi kẽm trong kem đánh răng và nước súc miệng tự thân là an toàn cho người lớn và trẻ 6–17 tuổi, kẽm trong kem đánh răng tự thân là an toàn cho trẻ 0,5–5 tuổi, nhưng lưu ý kẽm từ khẩu phần ăn của trẻ có thể đã gần hoặc vượt UL, và mọi nguồn bổ sung, kể cả mỹ phẩm, có thể làm vượt UL ở trẻ em. Số liệu này chỉ áp cho sản phẩm răng miệng (một phần bị nuốt), không suy ra cho sản phẩm bôi da; dữ liệu viên bổ sung kẽm đường uống cũng không áp cho mỹ phẩm.

• Trẻ nhỏ: dùng lượng kem nhỏ, nhắc trẻ nhổ bỏ; sản phẩm cho trẻ nên cân nhắc mức kẽm thấp.
• Lượt tra PubMed (10/2026) không thấy báo cáo dị ứng tiếp xúc với zinc citrate; người từng kích ứng niêm mạc với kem đánh răng nên hỏi nha sĩ.
• Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú: chưa đủ dữ liệu về sản phẩm răng miệng chứa zinc citrate, nên hỏi bác sĩ.

7. Góc nhìn cho chủ thương hiệu (B2B)

• ASEAN, Phụ lục III, Ref 24 (bản 2026-1, 22/6/2026): “Water-soluble zinc salts with the exception of zinc 4-hydroxy benzene sulphonate (entry 25) and zinc pyrithione (entry 101 and Annex VI, entry 8)”, tên liệt kê “Zinc acetate, zinc chloride, zinc gluconate, zinc glutamate(20)”, tối đa “1% calculated as zinc”; không giới hạn dạng sản phẩm, không có cảnh báo nhãn bắt buộc. Chú thích (20): “The types of salts is not be limited to those listed in this reference.” Zinc citrate không có tên trong Phụ lục II, VI, VII và không có mục riêng ở Phụ lục III.
• Zinc citrate có thuộc Ref 24 không? Văn bản không định nghĩa “tan trong nước”; CIR mô tả zinc citrate ít tan (vẫn tan một phần), và CosIng gắn zinc citrate với mục III/24 của danh mục EU. Butter-C đọc chặt (quy tắc kiểm pháp chế nội bộ xếp cả zinc PCA lẫn zinc citrate vào Ref 24): tính zinc citrate vào Ref 24, cộng dồn kẽm từ mọi muối kẽm tan, tối đa 1% kẽm — cần pháp chế xác nhận cho thị trường công bố.
• Triclosan (trong nhiều thử nghiệm cũ) là chất hạn chế (Phụ lục VI, Ref 25: kem đánh răng 0,3%, nước súc miệng 0,2%; Phụ lục III, Ref 288 ghi Singapore không cho phép dùng ngoài mục đích bảo quản). Butter-C không đề xuất triclosan trong công thức zinc citrate.
• Công bố công dụng (Thông tư 06/2011/TT-BYT, Phụ lục số 03-MP): với “Sản phẩm vệ sinh và chăm sóc răng miệng”, phụ lục liệt kê là không chấp nhận các câu “[…] phòng chống các bệnh áp-xe răng, song nướu, viêm lợi, loét miệng, nha chu, chảy mủ quanh răng, viêm vòm miệng, răng bị xô lệch, bệnh về nhiễm trùng răng miệng,...” ([…]: lược cụm từ đầu câu thuộc danh sách từ cấm nội bộ).
• Câu nên dùng (cho cả sản phẩm, có thử nghiệm phù hợp): “chứa zinc citrate”, “giúp loại bỏ mảng bám khi chải răng”, “giúp hơi thở thơm mát”. Câu “hỗ trợ hạn chế hình thành cao răng khi chải đều” không nằm trong danh sách không chấp nhận của 03-MP nhưng chưa có trong danh sách diễn đạt trung tính của chương bào chế răng miệng — cần pháp chế xác nhận trước khi ghi nhãn. Nên tránh: “ngừa sâu răng” (zinc citrate không phải fluoride; câu về sâu răng của kem fluoride cũng cần pháp chế xác nhận), mọi câu về viêm lợi, chảy máu chân răng, nha chu, câu về tác dụng lên vi khuẩn, và mượn phần trăm của nghiên cứu khác làm công bố cho sản phẩm.
• Hồ sơ: COA ghi dạng (khan hay ngậm nước), hàm lượng kẽm, kim loại nặng (CIR nhắc kiểm soát tạp kim loại nặng trong muối kẽm).

Butter-C ứng dụng zinc citrate trong gia công kem đánh răng và nước súc miệng, với tổng kẽm được tính từ khâu lập công thức và câu công bố rà soát theo Phụ lục 03-MP.

Câu hỏi thường gặp

Kem đánh răng có zinc citrate có giúp hết hôi miệng không?

Ion kẽm làm giảm hợp chất lưu huỳnh gây mùi trong nghiên cứu ngắn hạn, nên zinc citrate được dùng để giúp hơi thở thơm mát. Hôi miệng kéo dài cần nha sĩ hoặc bác sĩ thăm khám.

Zinc citrate có giúp ngừa sâu răng không?

Không nên kỳ vọng như vậy: zinc citrate được dùng cho mảng bám, cao răng, hơi thở; thành phần liên quan đến sâu răng là fluoride. Butter-C không công bố “zinc citrate ngừa sâu răng”.

Zinc citrate có giúp giảm chảy máu chân răng không?

Một số nghiên cứu nha khoa đo chỉ số lợi, kết quả không nhất quán và thuộc cả công thức. Mỹ phẩm không được công bố tác dụng lên bệnh lợi; chảy máu chân răng cần nha sĩ thăm khám.

Trẻ em có dùng kem đánh răng chứa zinc citrate được không?

SCCS đánh giá kẽm trong kem đánh răng (1% kẽm) tự thân là an toàn cho trẻ 0,5–5 tuổi, nhưng lưu ý tổng kẽm từ ăn uống và nguồn khác. Trẻ nên dùng lượng kem nhỏ và nhổ bỏ.

Phụ nữ mang thai có dùng được không?

Chưa đủ dữ liệu cho sản phẩm răng miệng chứa zinc citrate, nên hỏi bác sĩ.

Tài liệu tham khảo

1. Segreto VA et al. Anticalculus effect of a dentifrice containing 0.5% zinc citrate trihydrate. Community Dent Oral Epidemiol. 1991. PMID 2019086
2. Williams C et al. Efficacy of a dentifrice containing zinc citrate for the control of plaque and gingivitis: a 6-month clinical study in adults. Compend Contin Educ Dent. 1998. PMID 10371876
3. Nguyen TTN et al. Adjunctive Effects of a 2% Zinc Citrate Toothpaste on Plaque and Oral Microbiota in Orthodontic Patients: A Randomized Controlled Trial. Int J Dent. 2026. PMID 42808019
4. Gunsolley JC. A meta-analysis of six-month studies of antiplaque and antigingivitis agents. J Am Dent Assoc. 2006. PMID 17138709
5. Young A et al. Inhibition of orally produced volatile sulfur compounds by zinc, chlorhexidine or cetylpyridinium chloride--effect of concentration. Eur J Oral Sci. 2003. PMID 12974683
6. Scientific Committee on Consumer Safety (SCCS). Opinion of the Scientific Committee on Consumer safety (SCCS) - Final opinion on water-soluble zinc salts used in oral hygiene products. Regul Toxicol Pharmacol. 2018. PMID 30267827
7. Scott LN et al. Safety Assessment of Zinc Salts as Used in Cosmetics. Int J Toxicol. 2024. PMID 38279815 · toàn văn CIR: https://cir-reports.cir-safety.org/view-attachment?id=f8bfeadb-1389-6764-9a97-deef97288b12
8. European Commission. CosIng — Zinc Citrate https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/details/80748 · NCBI PubChem. Zinc citrate (CID 11023) https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11023, dihydrate CID 16213234, trihydrate CID 71587583 · ASEAN Annex III (2026-1): https://asean.org/wp-content/uploads/2026/07/Annex-III_Release_22nd-June-2026-clean.pdf