Quản lý chất lượng nguyên liệu mỹ phẩm từ nhập kho đến cấp phát
Chất lượng của một lô mỹ phẩm bắt đầu từ nguyên liệu. Bài viết đi qua từng chốt kiểm soát, từ khi lô hàng tới cổng nhà máy đến khi nguyên liệu được cân vào bồn pha chế.
Quản lý chất lượng nguyên liệu mỹ phẩm là chuỗi kiểm soát từ khi lô hàng tới cổng nhà máy cho đến khi nguyên liệu được cân vào bồn pha chế: tiếp nhận, biệt trữ, lấy mẫu, kiểm nghiệm, quyết định chấp nhận hoặc loại, bảo quản, cấp phát và lưu hồ sơ.
Bài viết trích nguyên văn pháp luật Việt Nam và CGMP-ASEAN, ghi rõ phần nào là thông lệ; bao bì được bàn ở bài kiểm soát bao bì mỹ phẩm.
1. Căn cứ pháp lý và hướng dẫn GMP
| Văn bản, điều khoản | Nguyên văn |
|---|---|
| Nghị định 93/2016/NĐ-CP, Điều 4, khoản 3, điểm a (sửa đổi theo Điều 13 Nghị định 155/2018/NĐ-CP) | "Nguyên liệu, phụ liệu, bán thành phẩm dùng trong sản xuất mỹ phẩm phải đạt tiêu chuẩn chất lượng của nhà sản xuất." |
| Nghị định 93/2016/NĐ-CP, Điều 4, khoản 3, điểm đ | "Có bộ phận kiểm tra chất lượng để kiểm tra chất lượng của nguyên liệu, bán thành phẩm, sản phẩm chờ đóng gói và thành phẩm;" |
| Nghị định 90/2026/NĐ-CP, Điều 69, khoản 1, điểm c | Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng (mức đối với cá nhân; tổ chức gấp 02 lần) đối với hành vi "Sử dụng nguyên liệu hết hạn sử dụng, không đạt tiêu chuẩn chất lượng trong sản xuất mỹ phẩm;" |
| Phụ lục VI ASEAN (CGMP-ASEAN), mục 6.4.1 | "All starting materials used should be approved according to specifications." |
| Thông tư 06/2011/TT-BYT, Phụ lục số 07-MP, Phần 2 | PIF gồm "Tiêu chuẩn chất lượng và phương pháp kiểm nghiệm của nguyên liệu." và dữ liệu an toàn của nguyên liệu |
2. Tiêu chuẩn nguyên liệu: điểm xuất phát
Phụ lục VI yêu cầu "All specifications should be approved by authorised personnel." và nêu tiêu chuẩn nguyên liệu, bao bì nên gồm (mục 8.2.1): (a) tên nguyên liệu; (b) mô tả; (c) chỉ tiêu thử nghiệm và giới hạn chấp nhận; (d) bản vẽ kỹ thuật, khi cần; (e) lưu ý đặc biệt như điều kiện bảo quản và an toàn, nếu cần.
Chọn chỉ tiêu nào là việc của từng nhà máy; bảng dưới là ví dụ thông lệ:
| Nhóm nguyên liệu | Chỉ tiêu thường đưa vào tiêu chuẩn |
|---|---|
| Mọi nguyên liệu | Cảm quan (trạng thái, màu, mùi), định tính hoặc chỉ tiêu nhận dạng, đối chiếu CoA |
| Dầu, este, sáp | Chỉ tiêu hoá lý đặc trưng như tỉ trọng, chỉ số khúc xạ, điểm chảy, chỉ số acid |
| Nguyên liệu dạng nước, dịch chiết lỏng, polymer và bột nguồn gốc tự nhiên | Thêm chỉ tiêu vi sinh |
| Bột khoáng, bột màu | Kim loại nặng, để thành phẩm đáp ứng giới hạn thuỷ ngân 1 ppm, asen 5 ppm, chì 20 ppm tại Phụ lục số 06-MP Thông tư 06/2011/TT-BYT |
| Chất có giới hạn nồng độ (chất bảo quản, chất lọc UV…) | Hàm lượng hoặc độ tinh khiết, để tính đúng nồng độ trong công thức |
Giới hạn trong Phụ lục số 06-MP áp dụng cho sản phẩm, không phải cho từng nguyên liệu; đặt chỉ tiêu ở nguyên liệu là kiểm soát từ đầu nguồn. Thông tin tạp chất thường lấy từ nhà cung cấp, xem bài đánh giá nhà cung cấp.
3. Tiếp nhận và biệt trữ
Phụ lục VI yêu cầu khi nhận hàng: "Upon receipt, each incoming delivery should be checked against the relevant documentation and physically verified by label description, type and quantity." (mục 10.2.1.1); lô hàng được kiểm tra khuyết tật, hư hỏng và lưu hồ sơ cho từng lần giao (10.2.1.2); hàng phải sạch, bao gói không rò rỉ, thủng hoặc hở (6.1.2).
Danh mục kiểm tra khi tiếp nhận (thực hành):
- Nhà cung cấp và nhà sản xuất gốc có trong danh sách được duyệt cho nguyên liệu này.
- Tên, mã, số lô trên nhãn khớp phiếu giao hàng và CoA; hạn dùng còn đủ theo quy định nội bộ.
- Niêm phong còn, điều kiện vận chuyển đúng yêu cầu; làm sạch bên ngoài bao bì trước khi vào kho khi cần (mục 10.1.3).
- Gán số lô nội bộ nhưng vẫn ghi số lô gốc, để truy xuất hai chiều.
Sau đó hàng chuyển sang biệt trữ. Phụ lục VI định nghĩa biệt trữ là "The status of materials or products set apart physically or by system, while awaiting a decision for their rejection or release for processing, packaging or distribution." (mục 14.17) và yêu cầu khu biệt trữ "should be clearly demarcated" (mục 10.1.4). Nếu biệt trữ "by system", phần mềm quản lý kho phải thực sự chặn được việc xuất hàng chưa được chấp nhận.
4. Lấy mẫu và kiểm nghiệm
- Khu lấy mẫu: "Wherever possible sampling area for starting materials should be provided to prevent contamination." (Phụ lục VI, mục 10.1.5).
- Mẫu đại diện: hướng dẫn dự thảo của FDA (2013, không bắt buộc, chỉ để tham khảo) khuyến nghị "Samples are representative of the lot". SOP lấy mẫu quy định số bao bì được lấy, dụng cụ sạch, cách đóng kín lại; các văn bản đã tra không ấn định số lượng mẫu cho mỹ phẩm.
- Kiểm trước khi dùng: "Samples of raw materials should be physically checked for conformity to specifications prior to release for use." (mục 6.1.2).
- Dựa vào CoA: thông lệ là lô nào cũng kiểm cảm quan và nhận dạng, các chỉ tiêu còn lại có thể dựa vào CoA khi nhà cung cấp đã được duyệt và có kiểm đối chứng định kỳ; mức giảm phải viết trong SOP.
- Phòng thử nghiệm bên ngoài: khi thuê ngoài, nên chọn phòng thử nghiệm đạt ISO/IEC 17025 (thông lệ) và có hợp đồng bằng văn bản theo mục 11 Phụ lục VI.
Với nước, Điều 4, khoản 3, điểm b Nghị định 93/2016/NĐ-CP yêu cầu "Nước dùng trong sản xuất mỹ phẩm tối thiểu phải đạt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước ăn uống do Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành;" và mục 6.1.1 Phụ lục VI yêu cầu theo dõi định kỳ chất lượng hoá học và vi sinh của nước.
5. Quyết định chấp nhận hoặc loại
Theo mục 2.1.3 Phụ lục VI, trưởng bộ phận kiểm tra chất lượng có thẩm quyền chỉ định người chấp nhận nguyên liệu đạt tiêu chuẩn hoặc loại nguyên liệu không đạt. Kết quả là một trong hai trạng thái Phụ lục VI định nghĩa: "Released" — được phép dùng cho pha chế, đóng gói hoặc phân phối (mục 14.20); "Rejected" — không được phép dùng (mục 14.19).
Với hàng không đạt: "Deliveries of raw materials that do not comply with specification should be segregated and disposed according to standard operating procedures." (mục 6.1.3). Thực hành: dán nhãn "không đạt", chuyển khu riêng, báo nhà cung cấp, ghi hướng xử lý (trả lại hay huỷ).
Hồ sơ kiểm tra chất lượng nguyên liệu (mục 8.3.3 Phụ lục VI) có thể gồm: ngày thử nghiệm, định danh nguyên liệu, nhà cung cấp, ngày nhận, số lô gốc (nếu có), số lô, số kiểm tra chất lượng, số lượng nhận, ngày lấy mẫu và kết quả.
6. Bảo quản và cấp phát
- Điều kiện bảo quản: "Where special storage conditions are required (temperature and humidity) these should be provided, checked and monitored." (mục 10.1.2).
- Khu riêng: Điều 4, khoản 2, điểm b Nghị định 93/2016/NĐ-CP yêu cầu kho tách biệt nguyên liệu, vật liệu đóng gói, thành phẩm và "có khu vực riêng để bảo quản các chất dễ cháy nổ, các chất độc tính cao, nguyên, vật liệu và sản phẩm bị loại, bị thu hồi và bị trả lại."
- Thứ tự xuất kho: "Issues should observe the principle of stock rotation (first in - first out)." (mục 10.2.2.2). Khi các lô có hạn dùng khác nhau, nhiều nhà máy áp dụng hết hạn trước xuất trước (FEFO) — thông lệ.
- Hạn dùng: dùng nguyên liệu hết hạn là hành vi bị xử phạt theo Điều 69, khoản 1, điểm c Nghị định 90/2026/NĐ-CP; hệ thống kho nên tự chặn lô quá hạn.
- Cân: cân tại khu xác định bằng thiết bị đã hiệu chuẩn; "All weighing and measurement carried out should be recorded and, where applicable, counterchecked." (mục 6.3.2). Số lô nguyên liệu đã cân được ghi vào hồ sơ lô sản xuất.
7. Hồ sơ, truy xuất và thời gian lưu giữ
Mục 6.1.2 Phụ lục VI yêu cầu nguyên liệu "be traceable to the product". Khi phiếu nhập kho, phiếu kiểm nghiệm, phiếu cân và hồ sơ lô dùng chung số lô, nhà máy truy được hai chiều giữa lô nguyên liệu và lô thành phẩm — xem bài mẫu lưu và truy xuất lô.
Phụ lục VI và Nghị định 93/2016/NĐ-CP không ấn định số năm lưu hồ sơ nguyên liệu. Mốc pháp lý gần nhất là Điều 48, khoản 4 Thông tư 06/2011/TT-BYT: tổ chức đưa sản phẩm ra thị trường "phải lưu giữ Hồ sơ thông tin sản phẩm (PIF) trong thời gian tối thiểu 03 năm kể từ khi lô sản xuất cuối cùng được đưa ra thị trường". Vì tiêu chuẩn và phương pháp kiểm nghiệm nguyên liệu thuộc PIF, thông lệ hợp lý là lưu hồ sơ nguyên liệu ít nhất tương ứng với hồ sơ lô thành phẩm liên quan; thời hạn cụ thể ghi trong SOP và hợp đồng gia công.
Tại Butter-C, mỗi lô thành phẩm có hồ sơ lô, được kiểm nghiệm tại trung tâm đạt GLP/ISO 17025 và lưu mẫu trước khi bàn giao, theo bước 8 trong quy trình gia công.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên liệu có CoA đạt thì còn cần kiểm khi nhập không?
Có. Phụ lục VI yêu cầu kiểm tra mẫu trước khi cho phép sử dụng; mức kiểm có thể giảm theo SOP khi nhà cung cấp đã được duyệt, nhưng kiểm cảm quan và nhận dạng từng lô là thông lệ.
Nguyên liệu quá hạn dùng nhưng kiểm lại vẫn đạt thì có dùng được không?
Không. Điều 69 Nghị định 90/2026/NĐ-CP xử phạt hành vi sử dụng nguyên liệu hết hạn. Cần phân biệt hạn dùng với ngày kiểm tra lại mà một số nhà sản xuất nguyên liệu ấn định thay cho hạn dùng.
Lưu hồ sơ nguyên liệu bao lâu?
Văn bản GMP không ấn định số năm; nên lưu ít nhất tương ứng với hồ sơ lô thành phẩm liên quan và nghĩa vụ lưu PIF tối thiểu 03 năm kể từ lô cuối cùng.
Tài liệu tham khảo
- ASEAN Cosmetic Directive (ACD), Appendix VI — ASEAN Guidelines for Cosmetic Good Manufacturing Practice. ASEAN Cosmetic Committee. Bản PDF.
- Chính phủ. Nghị định 93/2016/NĐ-CP ngày 01/07/2016 quy định về điều kiện sản xuất mỹ phẩm.
- Chính phủ. Nghị định 155/2018/NĐ-CP ngày 12/11/2018 sửa đổi, bổ sung một số quy định liên quan đến điều kiện đầu tư kinh doanh thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Y tế.
- Bộ Y tế. Thông tư 06/2011/TT-BYT ngày 25/01/2011 quy định về quản lý mỹ phẩm.
- Chính phủ. Nghị định 90/2026/NĐ-CP ngày 30/03/2026 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế.
- U.S. FDA (2013). Draft Guidance for Industry: Cosmetic Good Manufacturing Practices. Trang hướng dẫn.
BUTTER-C


