UVA, UVB, ánh sáng nhìn thấy và hồng ngoại: tác động lên da

Ánh sáng mặt trời chiếu tới da gồm nhiều dải bước sóng: tia tử ngoại (UVA, UVB), ánh sáng nhìn thấy và tia hồng ngoại. Mỗi dải có tác động riêng lên da — từ cháy nắng, sạm màu đến lão hoá sớm. Hiểu rõ UVA, UVB và các dải ánh sáng còn lại là cơ sở để chọn kem chống nắng phù hợp, thay vì chỉ nhìn vào con số SPF.

Bài viết tổng hợp đặc điểm từng dải, các yếu tố làm tăng mức tiếp xúc, và những khuyến nghị thực hành khi chọn, dùng kem chống nắng. Ý nghĩa và cách kiểm nghiệm chỉ số SPF được trình bày riêng trong bài SPF: ý nghĩa và kiểm nghiệm.

1. Phổ ánh sáng mặt trời chiếu tới da

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tia tử ngoại có bước sóng 100–400 nm, chia thành ba dải: UVC (100–280 nm), UVB (280–315 nm) và UVA (315–400 nm). Toàn bộ UVC và phần lớn UVB bị tầng khí quyển hấp thụ; UVA ít bị lọc hơn và chiếm khoảng 95% lượng tia UV tới mặt đất. Phía sau UV là ánh sáng nhìn thấy (400–700 nm, theo cách chia trong nghiên cứu của Mahmoud và cộng sự, 2010) và tia hồng ngoại (700 nm đến 1 mm, theo Horton và cộng sự, 2023).

Dải	Bước sóng	Độ xuyên vào da	Tác động chính lên da
UVB	280–315 nm	Lớp nông	Cháy nắng, sạm da muộn, góp phần lão hoá da và ung thư da
UVA	315–400 nm	Sâu hơn	Sạm da tức thì, lão hoá, nhăn da; góp phần gây ung thư da
Ánh sáng nhìn thấy	400–700 nm	—	Tăng sắc tố ở da sẫm màu, đỏ da ở da sáng màu
Hồng ngoại	700 nm – 1 mm	—	Tác động chủ yếu qua nhiệt; bằng chứng còn hạn chế

2. UVB: thủ phạm của cháy nắng

UVB có hoạt tính sinh học mạnh nhưng không xuyên sâu quá các lớp nông của da. WHO mô tả UVB gây cháy nắng và sạm da muộn; về lâu dài, dải này thúc đẩy lão hoá da và góp phần đáng kể vào sự phát triển ung thư da. Chỉ số SPF trên nhãn chủ yếu phản ánh khả năng bảo vệ khỏi cháy nắng, tức là chủ yếu khỏi UVB.

3. UVA: âm thầm và có mặt quanh năm

UVA xuyên vào lớp sâu hơn của da, gây sạm da tức thì và góp phần làm da lão hoá, nhăn (WHO). Trước đây UVA từng bị xem là vô hại, nhưng các nghiên cứu gần đây cho thấy nó cũng có thể thúc đẩy ung thư da.

Tổng quan của Bernerd và cộng sự (2022) tập trung vào dải UVA dài (UVA1): dải này có cường độ đáng kể và tương đối ổn định quanh năm, đi vào mọi lớp da, tác động chủ yếu qua việc tạo các gốc oxy hoá hoạt động. Hệ quả có thể là tăng sắc tố, phản ứng viêm, suy giảm miễn dịch tại da, dị ứng ánh nắng, lão hoá do ánh sáng và ung thư da. Các tác giả nhấn mạnh nhu cầu bảo vệ phổ rộng, bao phủ UVA1 tới 400 nm. Đây là lý do nhãn “phổ rộng” (broad spectrum) quan trọng không kém con số SPF.

Với người quan tâm đến nếp nhăn và đốm nâu, bài chống lão hoá từ sớm có thêm thông tin về chăm sóc dài hạn.

4. Ánh sáng nhìn thấy: yếu tố của da sẫm màu

Trong nghiên cứu của Mahmoud và cộng sự (2010) trên người tình nguyện có làn da type IV–VI, cả UVA1 và ánh sáng nhìn thấy đều gây sạm da, nhưng sắc tố do ánh sáng nhìn thấy đậm hơn và kéo dài hơn; trong khi ở da type II (da sáng) không ghi nhận hiện tượng này. Lyons và cộng sự (2021) tổng kết: ánh sáng nhìn thấy có thể gây đỏ da ở người da sáng và tăng sắc tố ở người da sẫm màu.

Điểm đáng chú ý: kem chống nắng phổ rộng bảo vệ tốt trước UV nhưng không đủ trước ánh sáng nhìn thấy. Muốn chắn được ánh sáng nhìn thấy, lớp kem phải “nhìn thấy được” trên da. Kẽm oxide và titan dioxide ở dạng hạt nano — dùng để giảm vệt trắng — không chắn được dải này; kem chống nắng có màu sử dụng oxide sắt và titan dioxide dạng sắc tố mới đảm nhận vai trò đó (Lyons và cộng sự, 2021). Hội Da liễu Hoa Kỳ (AAD) cũng khuyến nghị kem chống nắng có màu chứa oxide sắt để hỗ trợ phòng ngừa đốm sẫm màu. Đây là thông tin hữu ích với người có nám, thâm sau viêm — xem thêm quản lý sắc tố da.

5. Hồng ngoại: hiểu biết còn hạn chế

Tổng quan của Horton và cộng sự (2023) ghi nhận các tác động bất lợi như bỏng nhiệt, lão hoá và ung thư do ánh sáng đã được báo cáo, nhưng bằng chứng gợi ý chúng có thể chủ yếu do hiệu ứng nhiệt đi kèm hơn là do bản thân tia hồng ngoại. Hiện chưa có chất lọc hoá học hay vật lý chuyên biệt cho hồng ngoại, và các hợp chất đang dùng chưa được biết là có khả năng lọc dải này. Vì vậy, nên thận trọng với những quảng cáo “chống hồng ngoại” trên mỹ phẩm; tránh nắng nóng kéo dài vẫn là biện pháp thiết thực.

6. Mức tiếp xúc phụ thuộc vào đâu

WHO nêu các yếu tố làm thay đổi lượng UV mà da nhận được:

• Thời điểm: ở vùng vĩ độ trung bình, mức UV cao nhất trong khoảng bốn giờ quanh giữa trưa vào mùa hè.
• Vĩ độ: càng gần xích đạo, mức UV càng cao — điều đáng lưu ý với khí hậu nhiệt đới như Việt Nam.
• Độ cao: mỗi 1.000 m độ cao, mức UV tăng khoảng 10%.
• Mây: mây mỏng, nhẹ ảnh hưởng không nhiều và đôi khi còn làm tăng UV do tán xạ.
• Phản xạ: cát khô phản xạ khoảng 15%, bọt biển khoảng 25% tia UV.

7. Chọn và dùng kem chống nắng đúng cách

Danh sách kiểm dưới đây dựa trên hướng dẫn của AAD:

• Chọn sản phẩm có SPF 30 trở lên, phổ rộng (bảo vệ cả UVA và UVB) và chịu nước nếu hoạt động ngoài trời, ra mồ hôi.
• Da có đốm nâu, nám: cân nhắc kem chống nắng có màu chứa oxide sắt.
• Thoa khoảng 15 phút trước khi ra ngoài.
• Dùng đủ lượng: với mặt, ít nhất khoảng một thìa cà phê; toàn bộ vùng da hở của người lớn cần khoảng 1 ounce (cỡ một ly nhỏ).
• Không bỏ sót cổ, tai, mu bàn chân; dùng son dưỡng có SPF 30 trở lên cho môi.
• Thoa lại mỗi hai giờ và ngay sau khi bơi hoặc ra nhiều mồ hôi.
• Dùng cả ngày nhiều mây và mùa đông.

WHO lưu ý kem chống nắng không nhằm để kéo dài thời gian phơi nắng; tìm bóng râm, mặc quần áo che phủ, đội mũ rộng vành và đeo kính râm là các biện pháp cần đi cùng. Các nhóm sản phẩm gia công liên quan: kem chống nắng cho mặt và chống nắng body.

Ở khâu bào chế, phổ bảo vệ phụ thuộc vào tổ hợp màng lọc, độ ổn định và cách sản phẩm tạo màng trên da; chỉ số trên nhãn phải được xác nhận bằng thử nghiệm. Butter-C phát triển công thức chống nắng theo yêu cầu của chủ thương hiệu và tư vấn ghi nhãn phù hợp với kết quả kiểm nghiệm thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Ở trong nhà có cần kem chống nắng không?

AAD lưu ý da tiếp xúc tia UV mỗi lần ra ngoài, kể cả ngày nhiều mây. Nếu trong ngày có lúc ra ngoài trời, nên thoa từ sáng và thoa lại khi cần; nếu gần như không tiếp xúc ánh nắng, nhu cầu thấp hơn.

SPF cao có nghĩa là chống được UVA tốt?

Không hẳn. SPF chủ yếu phản ánh khả năng bảo vệ khỏi cháy nắng do UVB. Hãy tìm thêm nhãn “phổ rộng” để biết sản phẩm có bảo vệ UVA.

Kem chống nắng có màu có thay được kem nền?

Có thể dùng như một lớp nền mỏng, nhưng vẫn cần thoa đủ lượng để đạt mức bảo vệ ghi trên nhãn.

Tài liệu tham khảo

1. WHO. Radiation: Ultraviolet (UV) radiation. https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/radiation-ultraviolet-%28uv%29
2. Bernerd F, et al. The Damaging Effects of Long UVA (UVA1) Rays: A Major Challenge to Preserve Skin Health and Integrity. Int J Mol Sci. 2022. PMID 35897826.
3. Mahmoud BH, et al. Impact of long-wavelength UVA and visible light on melanocompetent skin. J Invest Dermatol. 2010. PMID 20410914.
4. Lyons AB, et al. Photoprotection beyond ultraviolet radiation: A review of tinted sunscreens. J Am Acad Dermatol. 2021. PMID 32335182.
5. Horton L, et al. The effects of infrared radiation on the human skin. Photodermatol Photoimmunol Photomed. 2023. PMID 37431693.
6. American Academy of Dermatology. How to apply sunscreen. https://www.aad.org/public/everyday-care/sun-protection/shade-clothing-sunscreen/how-to-apply-sunscreen