Da dầu và lỗ chân lông to: hiểu đúng để chăm sóc đúng

Da dầu và lỗ chân lông to là hai mối quan tâm thường đi cùng nhau: tuyến bã hoạt động mạnh làm bề mặt da bóng nhờn, và lượng bã nhờn cao cũng là một trong những yếu tố liên quan đến kích thước lỗ chân lông. Đây chủ yếu là vấn đề thẩm mỹ chứ không phải bệnh.

Bài viết giải thích cơ chế tiết bã, những yếu tố làm da đổ dầu nhiều hơn, cách chăm sóc hằng ngày, các hoạt chất mỹ phẩm có dữ liệu hỗ trợ kiểm soát dầu và những hiểu lầm thường gặp. Nếu da dầu đi kèm mụn viêm nhiều, kéo dài, việc đánh giá và chỉ định thuốc thuộc về bác sĩ da liễu.

1. Tuyến bã và bã nhờn: vì sao da đổ dầu

Tuyến bã nằm trong trung bì, đổ chất tiết vào nang lông và từ đó lên bề mặt da. Bã nhờn là hỗn hợp lipid do tế bào tuyến bã tổng hợp, tích trữ rồi giải phóng; lớp lipid này góp phần vào độ ẩm bề mặt và chức năng hàng rào chống mất nước của da. “Da dầu” (y văn gọi là tăng tiết bã) xảy ra khi tuyến bã lớn hơn và tiết nhiều bã hơn bình thường, tạo vẻ ngoài bóng và nhờn (Sakuma và Maibach, 2012).

Vùng chữ T — trán, mũi, cằm — có mật độ tuyến bã cao nên thường bóng dầu sớm hơn các vùng khác trong ngày. Vì vậy nhiều người có “da hỗn hợp”: chữ T đổ dầu, hai má bình thường hoặc hơi khô (xem bài chọn mỹ phẩm theo loại da).

Bã nhờn không phải “chất bẩn”. Theo Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ (AAD), dầu giúp bảo vệ da, và người da dầu thường có da dày hơn, ít nếp nhăn hơn; điều cần làm là cân bằng giữa lượng dầu thừa và độ ẩm tự nhiên của da, không phải loại bỏ dầu bằng mọi giá.

2. Lỗ chân lông “to” thực chất là gì?

Lỗ chân lông ta nhìn thấy trên mặt là miệng của đơn vị nang lông – tuyến bã. Một bài tổng quan trên tạp chí Dermatologic Surgery ghi nhận lỗ chân lông to không phải vấn đề y khoa nhưng là mối bận tâm thẩm mỹ của rất nhiều người, và nêu ba nhóm nguyên nhân chính: tiết bã nhờn cao, giảm độ đàn hồi của mô quanh lỗ chân lông, và thể tích nang lông tăng. Mụn tái phát kéo dài, hormone sinh dục và thói quen chăm sóc da cũng có thể ảnh hưởng đến kích thước lỗ chân lông (Lee và cộng sự, 2016).

Một nghiên cứu trên 60 tình nguyện viên (30 nam, 30 nữ) đo lỗ chân lông bằng camera soi da và đo bã nhờn bằng máy chuyên dụng cho thấy kích thước lỗ chân lông liên quan chặt với lượng bã nhờn — yếu tố có tương quan mạnh hơn cả —, tiếp đến là giới nam và tuổi. Ở nữ, lỗ chân lông to hơn trong giai đoạn rụng trứng, gợi ý yếu tố nội tiết theo chu kỳ cũng tham gia (Roh và cộng sự, 2006).

Vì nguyên nhân khác nhau ở mỗi người — dầu, độ đàn hồi, tuổi, nội tiết —, cách chăm sóc cũng cần cá nhân hoá (Lee và cộng sự, 2016).

3. Những yếu tố khiến da đổ dầu nhiều hơn

Theo Sakuma và Maibach (2012), độ nhờn của da thay đổi theo:

• Tuổi và giới: hoạt động tuyến bã chịu ảnh hưởng của nội tiết tố, nên khác nhau giữa các lứa tuổi và giữa nam, nữ.
• Chủng tộc, cơ địa: mức tiết bã có khác biệt giữa các nhóm người.
• Khí hậu nóng ẩm: làm da nhờn rõ hơn, như mùa hè ở Việt Nam.
• Chế độ ăn: được ghi nhận là một trong các yếu tố có thể ảnh hưởng.

Thói quen chăm sóc cũng ảnh hưởng: sữa rửa mặt quá mạnh có thể gây kích ứng và kích thích da tiết dầu nhiều hơn (AAD).

4. Chăm sóc da dầu hằng ngày: danh sách kiểm

Các khuyến nghị dưới đây tổng hợp từ hướng dẫn kiểm soát da dầu của AAD, có thể dùng như một danh sách kiểm khi xây dựng chu trình chăm sóc:

Nên làm	Nên tránh
Rửa mặt tối đa hai lần mỗi ngày và sau khi đổ mồ hôi, bằng sữa rửa mặt tạo bọt dịu nhẹ	Chà xát mạnh, dùng sữa rửa mặt quá mạnh hoặc chứa nhiều cồn
Chọn sản phẩm ghi “oil-free” và “non-comedogenic” (không gây bít tắc), kể cả kem dưỡng và trang điểm	Đi ngủ khi chưa tẩy trang
Vẫn dùng kem dưỡng ẩm sau khi rửa mặt; có thể chọn loại kết hợp chống nắng phổ rộng SPF 30 trở lên	Bỏ dưỡng ẩm vì nghĩ da dầu “không cần”
Dùng giấy thấm dầu trong ngày: ấn nhẹ, giữ vài giây	Miết giấy thấm dầu làm dầu lan sang vùng khác
Chống nắng khi ra ngoài; ưu tiên kết cấu mỏng nhẹ, không hương liệu, không dầu	Chạm tay lên mặt nhiều lần trong ngày

Người trang điểm hằng ngày có thể tham khảo bài làm sạch kép.

5. Hoạt chất mỹ phẩm hỗ trợ kiểm soát dầu

Đa số sản phẩm cho da dầu trên thị trường hoạt động theo cơ chế hút bớt dầu trên bề mặt, chỉ một phần nhỏ tác động lên quá trình tiết bã (Draelos và cộng sự, 2006). Bảng dưới tóm tắt các nhóm thường gặp:

Nhóm thành phần	Cách hỗ trợ	Lưu ý
Bột hút dầu (silica, tinh bột, đất sét…)	Thấm dầu bề mặt, giảm vẻ bóng tạm thời	Tác dụng trong vài giờ, không thay đổi lượng bã tiết ra
Niacinamide	Dữ liệu lâm sàng cho thấy có thể giảm tốc độ tiết bã hoặc lượng bã trên bề mặt	Kết quả khác nhau giữa các nhóm người thử (xem bên dưới)
Salicylic acid (BHA), glycolic acid, lactic acid (AHA)	Giúp làm thông thoáng bề mặt và lỗ chân lông, có thể giảm cảm giác nhờn	Có thể quá mạnh với một số làn da; giảm tần suất hoặc ngừng nếu kích ứng (AAD)
Retinoid mỹ phẩm (retinol…)	Hỗ trợ đổi mới bề mặt da; nhóm retinoid nói chung được điểm qua trong tổng quan về da dầu (Endly và Miller, 2017)	Bắt đầu nồng độ thấp, dùng buổi tối, luôn chống nắng

Với niacinamide, hai thử nghiệm của Draelos và cộng sự (2006) dùng kem dưỡng chứa 2% niacinamide: ở nhóm người Nhật, tốc độ tiết bã giảm có ý nghĩa sau 2 và 4 tuần so với giả dược; ở nhóm người da trắng, lượng bã trên bề mặt giảm sau 6 tuần nhưng tốc độ tiết bã không giảm có ý nghĩa. Nghĩa là niacinamide có cơ sở dữ liệu, nhưng mức đáp ứng khác nhau giữa từng người.

Tổng quan của Endly và Miller (2017) cho thấy các biện pháp tác động mạnh hơn lên tuyến bã đều là thuốc kê đơn hoặc thủ thuật y khoa, đi kèm tác dụng phụ cần bác sĩ theo dõi. Mỹ phẩm dừng ở vai trò giúp da trông bớt bóng, lỗ chân lông trông gọn hơn.

6. Những hiểu lầm thường gặp

“Rửa mặt càng nhiều, càng mạnh thì càng bớt dầu”

Làm sạch quá mức gây kích ứng và có thể khiến da tiết dầu nhiều hơn (AAD).

“Da dầu không cần dưỡng ẩm”

Da dầu vẫn có thể thiếu nước; AAD khuyên vẫn dùng kem dưỡng sau rửa mặt, chọn loại không gây bít tắc. Xem thêm bài da khô và da mất nước.

“Có sản phẩm làm lỗ chân lông se khít vĩnh viễn”

Kích thước lỗ chân lông chịu ảnh hưởng của dầu, độ đàn hồi, thể tích nang lông, tuổi, giới và nội tiết (Lee và cộng sự, 2016; Roh và cộng sự, 2006). Mỹ phẩm có thể giúp lỗ chân lông trông gọn hơn khi bề mặt sạch, thông thoáng và đủ ẩm, nhưng không thay đổi cấu trúc nang lông.

“Dầu là thủ phạm gây mụn, phải loại bỏ hết”

Bã nhờn là một mắt xích trong quá trình hình thành mụn, bên cạnh sự sừng hoá bất thường ở ống nang lông và phản ứng viêm; da dầu cũng có mặt lợi như AAD đã nêu. Mục tiêu là kiểm soát, không phải triệt tiêu dầu. Cơ chế nhân mụn được trình bày ở bài mụn đầu đen, đầu trắng.

Khi nào nên gặp bác sĩ da liễu? AAD khuyến nghị đi khám khi lượng dầu khiến bạn lo lắng hoặc khi đang gặp vấn đề với mụn đầu đen hay mụn; nên khám sớm nếu da dầu kèm mụn viêm, thâm hoặc sẹo.

7. Góc nhìn bào chế

Với sản phẩm cho da dầu, khó khăn trong bào chế thường nằm ở cảm giác dùng: kết cấu phải mỏng, khô thoáng, không để lại màng bóng, nhưng vẫn đủ ẩm và ổn định. Khi phát triển các dòng như gel rửa mặt hay serum cho da dầu, đội ngũ dược sĩ của Butter-C cân nhắc hệ chất hoạt động bề mặt dịu, nồng độ hoạt chất trong khoảng có dữ liệu tham khảo và trao đổi rõ với chủ thương hiệu để lời giới thiệu sản phẩm chỉ nói đến “kiểm soát dầu”, “giúp lỗ chân lông trông gọn hơn”, không hứa hẹn thay đổi cấu trúc da.

Câu hỏi thường gặp

Da dầu có nên dùng kem chống nắng không?

Có. AAD khuyến nghị chống nắng phổ rộng SPF 30 trở lên khi ra ngoài; người da dầu, dễ nổi mụn nên chọn sản phẩm không dầu, không hương liệu, ghi “non-comedogenic”.

Niacinamide bao lâu thì thấy da bớt dầu?

Trong các thử nghiệm với 2% niacinamide, thay đổi về bã nhờn được đo ở mốc 2–6 tuần và khác nhau giữa các nhóm người (Draelos và cộng sự, 2006). Nên dùng đều đặn vài tuần trước khi đánh giá.

Mặt nạ đất sét có làm nhỏ lỗ chân lông?

Đất sét hút dầu bề mặt nên da trông bớt bóng trong thời gian ngắn, nhưng không thay đổi cấu trúc nang lông.

Tài liệu tham khảo

1. Sakuma TH, et al. Oily skin: an overview. Skin Pharmacol Physiol. 2012. PMID 22722766.
2. Endly DC, et al. Oily Skin: A review of Treatment Options. J Clin Aesthet Dermatol. 2017. PMID 28979664.
3. Lee SJ, et al. Facial Pores: Definition, Causes, and Treatment Options. Dermatol Surg. 2016. PMID 26918966.
4. Roh M, et al. Sebum output as a factor contributing to the size of facial pores. Br J Dermatol. 2006. PMID 17034515.
5. Draelos ZD, et al. The effect of 2% niacinamide on facial sebum production. J Cosmet Laser Ther. 2006. PMID 16766489.
6. American Academy of Dermatology. How to control oily skin. https://www.aad.org/public/everyday-care/skin-care-basics/dry/oily-skin