Chọn mỹ phẩm theo loại da: dầu, khô, hỗn hợp và nhạy cảm
Cùng một loại kem có thể hợp với người này nhưng khiến người khác bí da hay châm chích. Biết loại da của mình giúp chọn đúng kết cấu và thành phần — nhưng loại da không cố định như nhiều người vẫn nghĩ.
"Loại da" là cách chia nhóm làn da theo lượng dầu, độ khô và mức độ dễ phản ứng, để từ đó chọn kết cấu và thành phần mỹ phẩm phù hợp. Cách chia quen thuộc gồm da thường, da dầu, da khô, da hỗn hợp, cùng với da nhạy cảm. Tuy vậy, loại da không phải một nhãn cố định: nó thay đổi theo vùng trên khuôn mặt, theo mùa và theo tuổi.
1. Loại da được phân chia thế nào
Youn và cộng sự (2005) nhận xét việc xếp loại da mặt (dầu, thường, khô, hỗn hợp) chủ yếu dựa vào đánh giá chủ quan, chưa có phương pháp đo khách quan được chấp nhận làm chuẩn. Đo bã nhờn ở năm vị trí trên mặt theo từng mùa trong một năm trên cùng nhóm tình nguyện viên, nhóm tác giả ghi nhận trán, mũi và cằm tiết nhiều bã hơn hai má, mùa hè là mùa tiết bã nhiều nhất trong năm, và vùng chữ T, vùng chữ U thay đổi theo mùa. Theo nhóm tác giả, da "hỗn hợp" gần với tình trạng vùng chữ T và vùng chữ U lệch loại da với nhau ở hơn hai mùa.
Hệ thống phân loại của bác sĩ da liễu Baumann (2008) đánh giá da theo bốn cặp đặc điểm — khô hay dầu, nhạy cảm hay bền, dễ tăng sắc tố hay không, có nếp nhăn hay không — tạo thành 16 kiểu da. Không nhất thiết phải dùng hệ thống này, nhưng nó nhắc rằng một người có thể vừa da dầu vừa nhạy cảm, hoặc vừa da khô vừa dễ thâm nám, và cần cân nhắc cả hai khi chọn sản phẩm.
Da nhạy cảm được nhóm chuyên đề của Diễn đàn Quốc tế Nghiên cứu Ngứa (IFSI) định nghĩa là một hội chứng: xuất hiện cảm giác khó chịu (châm chích, nóng rát, đau, ngứa, kiến bò) với những tác nhân lẽ ra không gây cảm giác đó, không giải thích được bằng tổn thương của một bệnh da; da có thể trông bình thường hoặc hơi đỏ (Misery và cộng sự, 2017). Chi tiết ở bài da nhạy cảm.
2. Tự nhận biết loại da
Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ (AAD) mô tả các loại da như bảng dưới. Hãy quan sát da trong vài ngày, lúc không vừa thoa sản phẩm, và để ý thay đổi giữa mùa khô và mùa nóng ẩm.
| Loại da | Dấu hiệu (theo AAD) | Lưu ý |
|---|---|---|
| Da thường | Thông thoáng, không nhạy cảm | Vẫn cần chống nắng; có thể khô hơn theo mùa, theo tuổi |
| Da dầu | Bóng, nhờn | Dầu nhiều hơn ở trán, mũi, cằm; tăng vào mùa hè |
| Da khô | Bong vảy, ngứa hoặc thô ráp | Phân biệt với da mất nước — xem bài da khô và da mất nước |
| Da hỗn hợp | Khô ở một số vùng, dầu ở vùng khác | Thường dầu ở vùng chữ T |
| Da nhạy cảm | Có thể châm chích, nóng rát sau khi dùng sản phẩm | Có thể đi kèm bất kỳ loại da nào ở trên |
Nếu không chắc mình thuộc loại da nào, AAD khuyên hỏi bác sĩ da liễu. Da đỏ dai dẳng, nổi sẩn, mụn mủ hay ngứa nhiều không nên tự xếp vào một "loại da" — đó có thể là dấu hiệu của bệnh da cần được khám.
3. Da dầu
AAD lưu ý da dầu cũng có mặt lợi: dầu giúp bảo vệ da, người da dầu thường có da dày hơn, ít nếp nhăn hơn. Mục tiêu là cân bằng, không làm khô kiệt. Khuyến nghị chính của AAD:
- Rửa mặt tối đa hai lần mỗi ngày và sau khi ra mồ hôi, bằng sữa rửa mặt tạo bọt dịu nhẹ; không chà xát. Sữa rửa mặt quá mạnh có thể kích ứng da và khiến da tiết dầu nhiều hơn.
- Tránh sữa rửa mặt gốc dầu hoặc gốc cồn.
- Chọn sản phẩm ghi "oil-free" (không dầu) và "non-comedogenic" (không gây nhân mụn).
- Salicylic acid, glycolic acid, lactic acid có thể giúp giảm dầu nhưng có thể quá mạnh với một số người — giảm tần suất hoặc ngừng nếu da kích ứng.
- Vẫn thoa kem dưỡng ẩm sau khi rửa mặt; trong ngày có thể dùng giấy thấm dầu, ấn nhẹ thay vì chà.
Về hoạt chất, niacinamide 2% có dữ liệu trên bã nhờn: ở 100 người Nhật, tốc độ tiết bã giảm có ý nghĩa sau 2 và 4 tuần so với giả dược; ở 30 người da trắng, sau 6 tuần lượng bã trên bề mặt giảm nhưng tốc độ tiết bã không giảm có ý nghĩa (Draelos và cộng sự, 2006). Nhãn "non-comedogenic" cũng cần hiểu đúng: khi thử trên lưng sáu người dễ tạo nhân mụn, thành phẩm chứa nguyên liệu từng bị xếp "gây nhân mụn" không nhất thiết gây nhân mụn (Draelos và DiNardo, 2006) — phép thử trên chính thành phẩm có ý nghĩa hơn bảng xếp hạng nguyên liệu. Xem thêm bài da dầu và lỗ chân lông.
4. Da khô
Với da khô, AAD khuyên bỏ qua lotion mỏng, chọn kem hoặc dạng mỡ (ointment) — kết cấu càng đặc càng giữ nước tốt — và thoa ngay sau khi tắm, rửa mặt, khi da còn ẩm. Có thể tìm ceramide và hyaluronic acid trong bảng thành phần; tránh cồn, AHA và hương liệu khi da đang khô. Không nên tẩy tế bào chết khi da đang khô bong, vì càng làm da mất ẩm.
AAD cũng lưu ý theo tuổi, da giữ ẩm kém đi: người trong giai đoạn tiền mãn kinh và từ 50 tuổi trở lên nên dùng kem dưỡng dạng kem. Nếu da đỏ, nứt, ngứa, châm chích hoặc nổi ban, có thể da đang khô quá mức; khi nứt, chảy máu hay đau, nên gặp bác sĩ da liễu.
5. Da hỗn hợp
Vì bã nhờn ở trán, mũi, cằm cao hơn hai má (Youn và cộng sự, 2005), da hỗn hợp thường cần chăm sóc theo vùng. Một bác sĩ da liễu được AAD dẫn lời khuyên coi khuôn mặt như "hai khuôn mặt": dưỡng ẩm vùng khô, bỏ qua vùng dầu — mũi nhiều khi không cần kem dưỡng. Với vùng dầu, kem dưỡng dạng gel nhẹ hơn các dạng khác.
Quy trình cũng nên đổi theo mùa: mùa hè có thể chuyển sang kết cấu nhẹ, mùa khô thêm dưỡng ẩm ở hai má. Mặt nạ đất sét có thể chỉ đắp ở vùng dầu.
6. Da nhạy cảm
- Ít thành phần, không hương liệu. Công thức ngắn giảm số chất có thể gây khó chịu và dễ tìm nguyên nhân khi có phản ứng. AAD lưu ý hương liệu có thể gây kích ứng da khô, và sản phẩm "tự nhiên" không có nghĩa là ít gây dị ứng.
- Đọc nhãn, nhưng đừng chỉ dựa vào nhãn. Ngay cả sản phẩm ghi "hypoallergenic" vẫn có thể gây phản ứng trên da (AAD).
- Tẩy tế bào chết thật nhẹ. Theo AAD, da khô, nhạy cảm, dễ nổi mụn có thể hợp với khăn mềm và chất tẩy tế bào chết hoá học nhẹ; chà hạt có thể quá kích ứng.
- Kem chống nắng khoáng. AAD cho biết bác sĩ da liễu khuyên người da nhạy cảm dùng kem chống nắng vật lý (khoáng) chứa zinc oxide và/hoặc titanium dioxide.
- Thử trước. Thoa một ít lên mặt trong cẳng tay hai lần mỗi ngày trong 4–5 ngày; nếu không đỏ, không ngứa mới dùng lên mặt (AAD).
Đỏ, ngứa, nổi mụn nước ở đúng vùng bôi sản phẩm có thể là viêm da tiếp xúc — xem bài viêm da tiếp xúc do mỹ phẩm.
7. Bảng tổng hợp
| Loại da | Làm sạch | Dưỡng ẩm | Chống nắng | Nên thận trọng |
|---|---|---|---|---|
| Dầu | Gel/bọt dịu, tối đa 2 lần/ngày | Gel, không dầu, non-comedogenic | SPF 30+, phổ rộng, không hương liệu, không dầu | Sữa rửa mặt mạnh, gốc cồn; chà xát |
| Khô | Dạng dưỡng ẩm | Kem hoặc ointment, thoa khi da còn ẩm | SPF 30+, phổ rộng | Cồn, AHA, hương liệu khi da khô bong |
| Hỗn hợp | Dịu, không làm căng da | Theo vùng: gel cho vùng chữ T, kem cho hai má | SPF 30+, phổ rộng | Dùng một sản phẩm đặc cho cả mặt |
| Nhạy cảm | Dịu, không hương liệu | Công thức ngắn, không hương liệu | Màng lọc khoáng | Chà hạt, nhiều hoạt chất cùng lúc |
Chống nắng hằng ngày áp dụng cho mọi loại da. Cách sắp xếp các bước sáng – tối được trình bày ở bài các bước chăm sóc da mặt.
8. Góc nhìn bào chế
Cùng một hoạt chất, nhóm bào chế của Butter-C thường làm nhiều nền cho từng loại da: gel hoặc nhũ tương nhẹ cho da dầu, kem giàu lipid cho da khô, công thức tinh giản, không hương liệu cho da nhạy cảm. Những câu như "dành cho da dầu" hay "dành cho da nhạy cảm" trên nhãn nên đi kèm dữ liệu phù hợp, ví dụ thử không gây nhân mụn hoặc đánh giá dung nạp trên chính thành phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Loại da có thay đổi không?
Có. Lượng bã nhờn thay đổi theo mùa, cao nhất vào mùa hè (Youn và cộng sự, 2005), và theo AAD, da giữ ẩm kém dần theo tuổi. Vì vậy nên xem lại quy trình khi chuyển mùa hoặc khi thấy da phản ứng khác trước.
Da dầu có cần kem dưỡng ẩm không?
Có. AAD khuyên người da dầu vẫn thoa kem dưỡng sau khi rửa mặt, chọn loại không dầu, không gây nhân mụn; kem dưỡng có kèm chống nắng phổ rộng SPF 30 trở lên giúp tiết kiệm một bước.
Sản phẩm "thiên nhiên" có hợp với da nhạy cảm hơn không?
Không chắc. AAD lưu ý "tự nhiên" không đồng nghĩa với ít gây dị ứng. Điều cần xem là bảng thành phần ngắn, không hương liệu và phản ứng của chính làn da khi thử.
Tài liệu tham khảo
- Youn SW et al. Regional and seasonal variations in facial sebum secretions: a proposal for the definition of combination skin type. Skin Res Technol. 2005. PMID 15998330.
- Baumann L. Understanding and treating various skin types: the Baumann Skin Type Indicator. Dermatol Clin. 2008. PMID 18555952.
- Misery L et al. Definition of Sensitive Skin: An Expert Position Paper from the Special Interest Group on Sensitive Skin of the International Forum for the Study of Itch. Acta Derm Venereol. 2017. PMID 26939643.
- Draelos ZD et al. The effect of 2% niacinamide on facial sebum production. J Cosmet Laser Ther. 2006. PMID 16766489.
- Draelos ZD, DiNardo JC. A re-evaluation of the comedogenicity concept. J Am Acad Dermatol. 2006. PMID 16488305.
- American Academy of Dermatology. How to control oily skin. https://www.aad.org/public/everyday-care/skin-care-basics/dry/oily-skin
- American Academy of Dermatology. How to pick the right moisturizer for your skin. https://www.aad.org/public/everyday-care/skin-care-basics/dry/pick-moisturizer
- American Academy of Dermatology. How to safely exfoliate at home. https://www.aad.org/public/everyday-care/skin-care-secrets/routine/safely-exfoliate-at-home
- American Academy of Dermatology. Sunscreen FAQs. https://www.aad.org/public/everyday-care/sun-protection/sunscreen-patients/sunscreen-faqs
- American Academy of Dermatology. How to maximize results from anti-aging skin care products. https://www.aad.org/public/everyday-care/skin-care-secrets/anti-aging/maximize-anti-aging-products
- American Academy of Dermatology. Dermatologist-recommended skin care for your 20s. https://www.aad.org/public/everyday-care/skin-care-basics/care/skin-care-in-your-20s
BUTTER-C


