Bồ hòn (Sapindus mukorossi) trong mỹ phẩm: saponin, bằng chứng

Chiết xuất bồ hòn trong bài này là dịch chiết từ quả cây Sapindus mukorossi Gaertn., họ Bồ hòn (Sapindaceae), loài ghi trên hồ sơ nguyên liệu bồ hòn của Butter-C. Nhóm chất được quan tâm là saponin triterpenoid, loại chất có hoạt tính bề mặt. Tên INCI trong cơ sở dữ liệu CosIng của EU là Sapindus Mukorossi Fruit Extract, viết “Mukorossi” với chữ o, và chức năng được ghi chỉ là dưỡng da (skin conditioning).

Người dân ở vùng cây mọc dùng bồ hòn làm chất tẩy rửa tự nhiên (Sochacki và Vogt, 2022), và ở Việt Nam bồ hòn thường đi cùng bồ kết trong dầu gội thảo mộc. Hai cây này hay bị nói lẫn. Bài viết tách bạch loài, bộ phận cây, tên INCI và điều y văn đã thử.

1. Bồ hòn là gì? Loài, bộ phận cây và tên INCI

Theo bộ phân loại của GBIF, Sapindus mukorossi Gaertn., Sapindus saponaria L. và Sapindus trifoliatus L. là ba loài được chấp nhận riêng trong họ Sapindaceae. Tên tiếng Việt “bồ hòn” chưa được gắn với riêng một loài trong các nguồn bài này đã kiểm (GBIF không ghi tên tiếng Việt cho S. mukorossi); nguyên liệu bồ hòn Butter-C ghi là S. mukorossi, theo hồ sơ của nhà cung cấp. Bồ kết thì thuộc chi Gleditsia, họ Đậu (Fabaceae). Hai cây khác họ và có tên INCI riêng.

Điểm so sánh	Bồ hòn	Bồ kết
Loài, họ (GBIF)	Sapindus mukorossi (theo hồ sơ nguyên liệu), Sapindaceae	Chi Gleditsia; nguyên liệu Butter-C ghi G. fera; Fabaceae
Bộ phận trong tên INCI (CosIng)	Quả (fruit), vỏ quả (peel), quả/vỏ quả (fruit/pericarp), hạt (seed), lá (leaf)	Quả dạng quả đậu (pod)
Tên INCI chiết xuất quả	Sapindus Mukorossi Fruit Extract	Gleditsia Fera Pod Extract
Chức năng CosIng của mục đó	Dưỡng da	Làm sạch; chất diện hoạt làm sạch; dưỡng tóc

Bộ phận cây và cách chế biến quyết định tên INCI. CosIng có các mục Fruit Extract, Peel Extract (dưỡng da), Fruit Powder (dưỡng tóc), Fruit Ferment Extract (dịch lên men quả) và Fruit/Pericarp Extract (quả và vỏ quả) cho S. mukorossi; trong năm mục này, chỉ mục sau cùng được ghi chức năng làm sạch, chất diện hoạt làm sạch và nhũ hoá. Sapindus Saponaria Fruit Extract và Sapindus Trifoliatus Fruit Extract là mục riêng của hai loài cùng chi; dữ liệu loài này không áp sang loài kia.

Nguyên liệu bồ hòn Butter-C đang lưu hồ sơ khai INCI “Glycerin (and) Water (and) Sapindus mukurossi extract”: chiết xuất hoà sẵn trong glycerin và nước, tên loài viết “mukurossi” (chữ u), khác cách viết trong CosIng. Khi ghi nhãn, Quý khách nên dùng tên có trong danh mục, khớp với phiếu kiểm nghiệm (COA).

2. Saponin và cơ chế làm sạch

Một tổng quan về S. mukorossi ghi nhận saponin triterpenoid là thành phần quan trọng nhất của cây, có ở nhiều bộ phận, trong đó có quả; dịch chiết và saponin phân lập được xem xét cho thực phẩm, dược phẩm, mỹ phẩm (Sochacki và Vogt, 2022).

Tác dụng làm sạch của saponin đến từ hoạt tính bề mặt. Trong một thí nghiệm xử lý đất nhiễm dầu, chất diện hoạt chiết từ S. mukorossi, thành phần chính là saponin triterpenoid, tự kết tụ thành micelle qua liên kết hydro và lực van der Waals, hoà tan tetradecane và loại được 75,6% chất này; tác giả đánh giá mức đó sánh được với polysorbate 80 (Zhang N et al., 2023). Đây là thí nghiệm môi trường, không thử trên da hay tóc.

“Thay thế hoàn toàn chất hoạt động bề mặt” có đúng không? Một nghiên cứu phòng thí nghiệm pha xà phòng lỏng với chiết xuất hydroalcohol của loài khác, S. saponaria, đo được sức căng bề mặt 33,4 mN/m, so với 30,2 mN/m của công thức dùng SDS, hiệu quả làm sạch 81,6%; nhưng chiết xuất không nhũ hoá được dầu thực vật (Paiva et al., 2026). Nghiên cứu này không thử trên người, không dùng S. mukorossi, và không nói gì về nguyên liệu dạng dung dịch glycerin–nước chưa công bố hàm lượng saponin. Vì vậy, cũng như với bồ kết, trong thực hành bào chế chiết xuất bồ hòn không thay được hệ chất diện hoạt: bọt, độ nhớt và độ ổn định vẫn do hệ chính và hệ phụ quyết định (xem Phân loại chất tạo bọt). Câu “hoàn toàn tự nhiên” chỉ đúng khi toàn bộ công thức đúng như vậy, không chỉ vì có bồ hòn.

3. Bằng chứng hiệu quả: còn hạn chế

Nghiên cứu	Chất thử, mô hình	Kết quả chính (theo abstract)	Lưu ý
Xu C et al., 2024	Dịch lọc lên men vỏ quả S. mukorossi; giải trình tự 16S và ITS của 198 mẫu da đầu người ở ngày 0, 7, 28	Đa dạng và thành phần vi sinh vật da đầu thay đổi	Abstract không nêu số người, nhóm đối chứng, dạng sản phẩm; sáu trên bảy tác giả là nhân viên một doanh nghiệp mỹ phẩm; dịch lên men không cùng INCI với Fruit Extract
Wei M et al., 2025	Phân đoạn saponin S. mukorossi; thỏ New Zealand, mô hình mụn trên tai thỏ	Dưới 50 mg/mL không gây kích ứng da, mắt cấp và liên tục trên thỏ; giảm mức độ tổn thương và các yếu tố tiền viêm sau 14 ngày	Động vật; phân đoạn tinh chế, không phải dịch chiết thô
Zhang N 2023; Paiva 2026	Thí nghiệm lý hoá (mục 2)	Tạo micelle, giảm sức căng bề mặt	Không thử trên người

Kết luận: bằng chứng hạn chế. Chúng tôi không tìm thấy thử nghiệm có đối chứng trên người với dầu gội, sữa tắm hay sữa rửa mặt chứa chiết xuất quả bồ hòn. Kết quả liên quan tới mụn là trên thỏ, với phân đoạn saponin tinh chế (Wei M et al., 2025); nghiên cứu trên da đầu người chỉ mô tả thay đổi vi sinh vật; abstract không báo cáo gàu, ngứa hay độ sạch. Công dụng dân gian và nghiên cứu đường uống cũng không chuyển sang mỹ phẩm rửa trôi.

4. Nồng độ thường gặp và dạng sản phẩm

Trong các nguồn đã kiểm, chưa có nồng độ sử dụng nào được xác lập. Danh mục nguyên liệu của CIR (Mỹ) không có mục nào thuộc chi Sapindus (tra 17/10/2026), và chúng tôi chưa tìm thấy ý kiến SCCS (EU). Nồng độ nên theo phiếu kỹ thuật (TDS) của nhà cung cấp, xác nhận bằng thử ổn định và thử dung nạp.

Vì nguyên liệu là dung dịch trong glycerin và nước, “2% chiết xuất bồ hòn” trên công thức là 2% dung dịch, không phải 2% chất chiết khô. Dạng phù hợp là sản phẩm rửa trôi: dầu gội, gel tắm gội, sữa tắm, xà phòng thủ công.

5. Cách dùng và kết hợp

• Đi cùng hệ chất diện hoạt đầy đủ: dịch chiết thực vật có thể làm lệch đường cong tạo đặc bằng muối, gây lắng cặn, sẫm màu, nuôi vi sinh vật, nên cần theo dõi độ nhớt, màu, mùi, pH và vi sinh trong nghiên cứu ổn định.
• Phối với bồ kết, vỏ bưởi, hương nhu: hợp câu chuyện nước gội truyền thống (xem bài về bồ kết), nhưng chưa có nghiên cứu nào cho các cặp phối hợp này.
• Không dùng bồ hòn làm “hoạt chất” làm sạch gàu: công dụng đó cần hoạt chất có dữ liệu, dùng theo phụ lục ASEAN, thử trên thành phẩm.

6. An toàn, ai cần lưu ý

Đánh giá chính thức: chưa có (xem mục 4). PubMed (17/10/2026) chưa có báo cáo ca viêm da tiếp xúc do mỹ phẩm chứa bồ hòn; không có báo cáo không có nghĩa là không thể xảy ra.

Mắt: dữ liệu chúng tôi tìm được chỉ là trên thỏ, với phân đoạn saponin dưới 50 mg/mL (Wei M et al., 2025). Chưa có dữ liệu trên mắt người cho dịch chiết thô. Như mọi sản phẩm làm sạch, cần tránh để dây vào mắt. Hồ sơ an toàn thành phẩm cần đánh giá nguy cơ kích ứng mắt.

Hít bụi khi sản xuất: một công nhân hoá chất 58 tuổi bị hen và viêm mũi kết mạc do nghề nghiệp sau khoảng 4 năm tiếp xúc vỏ cây quillaja và soapnut; test lẩy da dương tính với cả hai, nghiệm pháp hít với chiết xuất soapnut dương tính, và immunoblot cho thấy mẫn cảm với soapnut, không phải với saponin (Merget et al., 2021; abstract không nêu loài Sapindus). Đây là một ca, qua đường hít; khi cân bột quả, nhà máy nên dùng khẩu trang và hút bụi tại chỗ.

Da đầu nhạy cảm: thử trước trên vùng da nhỏ, ngừng dùng nếu đỏ, ngứa, rát. Phụ nữ mang thai, cho con bú: chưa đủ dữ liệu, nên hỏi bác sĩ.

Môi trường: chưa tìm thấy dữ liệu độc tính với cá của chiết xuất bồ hòn; không ghi “phân huỷ sinh học hoàn toàn” khi chưa có kết quả thử.

7. Góc nhìn cho chủ thương hiệu

• Pháp quy ASEAN: tra “sapindus”, “mukorossi”, “mukurossi”, “soapnut”, “soapberry”, “reetha”, “saponin”, “hederagenin”, “Sapindaceae” trong Phụ lục II, III, VI (bản 2026-1, 22/06/2026) và VII (bản 2025-2, 12/12/2025): không có kết quả. Chiết xuất bồ hòn không nằm trong các phụ lục này; điều đó không loại trừ giới hạn tạp chất chung (kim loại nặng, vi sinh) hay quy định quốc gia.
• Tên INCI và chức năng: CosIng viết Sapindus Mukorossi Fruit Extract và ghi chức năng dưỡng da; chức năng làm sạch thuộc mục Fruit/Pericarp Extract. Đề nghị nhà cung cấp xác nhận INCI đúng bộ phận cây trước khi in nhãn.
• Ranh giới mỹ phẩm: nước giặt, nước rửa chén có bồ hòn là chất tẩy rửa gia dụng, không phải mỹ phẩm; hồ sơ, nhãn theo nhóm hàng đó.
• Công bố công dụng: có thể ghi “có chiết xuất bồ hòn”, “lấy cảm hứng từ nước gội bồ hòn, bồ kết truyền thống”; làm sạch là công dụng của cả sản phẩm. Nên tránh: “thay thế hoàn toàn chất tạo bọt”, “hoàn toàn tự nhiên” khi có chất diện hoạt tổng hợp, “không cay mắt”, “dịu hơn sulfate” khi chưa thử, “giảm mụn”, “sạch gàu”.

Butter-C ứng dụng chiết xuất bồ hòn trong gia công dầu gội thảo mộc, gel tắm gội và xà phòng như một thành phần tạo câu chuyện, luôn đi cùng hệ chất diện hoạt đã kiểm chứng và công bố công dụng ở mức mỹ phẩm.

Câu hỏi thường gặp

Bồ hòn và bồ kết có phải là một?

Không. Bồ hòn thuộc chi Sapindus (Sapindaceae; nguyên liệu Butter-C ghi S. mukorossi), bồ kết thuộc chi Gleditsia (Fabaceae); hai nguyên liệu, hai tên INCI khác nhau.

Dầu gội chỉ có bồ hòn, không có chất tạo bọt khác, có được không?

Chưa có dữ liệu cho nguyên liệu dạng dung dịch đang dùng; độ nhớt, bọt, độ ổn định và vi sinh rất khó kiểm soát.

Gội bồ hòn dây vào mắt có sao không?

Chưa có dữ liệu trên mắt người. Nên tránh để dây vào mắt; nếu dây vào, rửa ngay bằng nhiều nước, mắt đỏ hoặc đau kéo dài thì đi khám.

Bồ hòn có giúp giảm mụn, sạch gàu không?

Kết quả liên quan tới mụn chỉ có trên thỏ; chưa có nghiên cứu trên người. Mụn, gàu kéo dài nên hỏi bác sĩ da liễu.

Phụ nữ mang thai có dùng được không?

Chưa đủ dữ liệu, nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.

Tài liệu tham khảo

1. European Commission. CosIng – Sapindus Mukorossi Fruit Extract (mô tả, chức năng), truy cập 17/10/2026. https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/details/92528 · Sapindus Mukorossi Fruit/Pericarp Extract: https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/details/90282 · Sapindus Mukorossi Peel Extract: https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/details/92540 · Sapindus Saponaria Fruit Extract: https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/details/98277 · Sapindus Trifoliatus Fruit Extract: https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/details/58272 · Gleditsia Fera Pod Extract: https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/details/93027
2. GBIF Backbone Taxonomy. Sapindus mukorossi Gaertn.; Sapindus saponaria L.; Sapindus trifoliatus L.; Gleditsia fera (Lour.) Merr. — trạng thái loài, họ, truy cập 17/10/2026. https://api.gbif.org/v1/species/5421133 · https://api.gbif.org/v1/species/8017915 · https://api.gbif.org/v1/species/5421131 · https://api.gbif.org/v1/species/2959501
3. Sochacki M, Vogt O. Triterpenoid Saponins from Washnut (Sapindus mukorossi Gaertn.)-A Source of Natural Surfactants and Other Active Components. Plants (Basel). 2022. PMID 36145756
4. Zhang N et al. Efficient remediation of soils contaminated with petroleum hydrocarbons using sustainable plant-derived surfactants. Environ Pollut. 2023. PMID 37717897
5. Paiva MJM et al. Application of Sapindus saponaria L. extract as a natural biosurfactant in liquid soap formulation. Braz J Biol. 2026. PMID 42417761
6. Xu C et al. Investigation of the fermentation filtrate from soapberry (Sapindus mukorossi Gaertn.) pericarp on improving the microbial diversity and composition of the human scalp. Front Microbiol. 2024. PMID 39450286
7. Wei M et al. In vivo bacterial infection acne treatment of Sapindus saponins: Skin microbiota, network pharmacology, and transcriptomic analysis. J Ethnopharmacol. 2025. PMID 40750034
8. Merget R et al. Occupational immediate type allergy to soapnut and quillaja bark. Allergol Select. 2021. PMID 33524084