Phân loại chất tạo bọt và ứng dụng trong mỹ phẩm
Chất tạo bọt là tên gọi quen thuộc của chất hoạt động bề mặt. Bài viết phân loại theo điện tích, tóm tắt dữ liệu kích ứng đã công bố và những điểm cần kiểm khi chọn hệ làm sạch.
Chất tạo bọt trong mỹ phẩm là cách gọi quen thuộc của chất hoạt động bề mặt (surfactant, còn gọi là chất diện hoạt) — những phân tử vừa có phần ưa nước vừa có phần kỵ nước, giúp nước cuốn đi dầu, bã nhờn và bụi bẩn. Không phải chất hoạt động bề mặt nào cũng dùng để tạo bọt: nhóm cation chủ yếu dùng để dưỡng tóc, nhiều chất không ion dùng để hoà tan hương liệu hay nhũ hoá.
Một nguyên tắc xuyên suốt bài: độ dịu là tính chất của cả công thức ở nồng độ và pH cụ thể, không phải nhãn gắn sẵn cho một nguyên liệu.
1. Chất hoạt động bề mặt làm sạch như thế nào
Phân tử hấp phụ lên bề mặt nước – dầu, làm giảm sức căng bề mặt; vượt nồng độ mixen tới hạn (CMC), chúng kết tụ thành mixen có lõi kỵ nước hoà tan được dầu (kiến thức nền).
Cũng các quá trình đó tác động lên lớp sừng. Tổng quan của Ananthapadmanabhan và cộng sự (2004) tóm tắt: chất hoạt động bề mặt "gắt" làm tổn hại protein và lipid của da, dẫn tới căng, khô, kích ứng và ngứa sau rửa; các chất gây kích ứng đáng kể là những chất tương tác mạnh với protein da. Thiết kế sản phẩm làm sạch vì vậy là bài toán cân bằng giữa khả năng làm sạch và độ dịu (xem bài hàng rào bảo vệ da).
2. Bốn nhóm chất hoạt động bề mặt theo điện tích
Đặc điểm không kèm nguồn trong bảng là kiến thức nền, cần đối chiếu tài liệu kỹ thuật của nhà cung cấp.
| Nhóm | Ví dụ INCI | Vai trò thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Anion — đầu ưa nước mang điện âm | Sodium Lauryl Sulfate, Sodium Laureth Sulfate, Sodium Cocoyl Isethionate, Sodium Cocoyl Glutamate | Chất làm sạch, tạo bọt chính | Nhóm sulfate làm sạch và tạo bọt mạnh; nhóm đã ethoxyl hoá (laureth) cần kiểm soát tạp 1,4-dioxane; acyl amino acid có độ tan, bọt, độ nhớt phụ thuộc pH |
| Lưỡng tính — điện tích phụ thuộc pH và cấu trúc | Cocamidopropyl Betaine, Lauryl Hydroxysultaine, Disodium Cocoamphodiacetate | Chất phụ: giảm kích ứng của hệ anion, tăng bọt, hỗ trợ tạo đặc | Cocamidopropyl betaine cần kiểm soát tạp chất của quá trình tổng hợp (mục 4) |
| Không ion — không mang điện | Decyl Glucoside, Coco-Glucoside, Polysorbate 20, Polyglyceryl-10 Caprylate, PEG-6 Caprylic/Capric Glycerides | Làm sạch (thường làm chất phụ), nước tẩy trang micellar, hoà tan hương liệu và dầu, nhũ hoá | Khi dùng riêng thường tạo bọt yếu hơn nhóm anion; loại đã ethoxyl hoá (PEG, polysorbate) có thể chứa vết 1,4-dioxane; alkyl glucoside (decyl, coco-…) là dị nguyên tiếp xúc đã ghi nhận |
| Cation — mang điện dương | Cetrimonium Chloride, Behentrimonium Chloride; polymer cation: Polyquaternium-10 | Dưỡng tóc, giảm tĩnh điện trong dầu xả | Có thể tương kỵ với chất anion nếu phối không phù hợp; cetrimonium, steartrimonium, behentrimonium chloride có giới hạn trong Phụ lục III ASEAN (mục 7) |
3. Nghiên cứu nói gì về kích ứng
Sodium lauryl sulfate: chất kích ứng chuẩn trong thử nghiệm
Sodium lauryl sulfate (SLS) được dùng làm chất gây kích ứng chuẩn trong nghiên cứu trên da người (Tupker và cộng sự, 1997). Löffler và Happle (2003) đắp SLS, sodium laureth sulfate (SLES) và alkyl polyglucoside ở 0,125–2% trong 6, 12 hoặc 24 giờ, rồi đo mất nước qua da (TEWL) và lưu lượng máu: phản ứng với SLS rõ rệt, TEWL còn tăng ở ngày 10 với mọi nồng độ; SLES gây phản ứng nhẹ hơn nhiều, chỉ phát hiện rõ tới ngày 7; vùng đắp alkyl polyglucoside khó phát hiện phản ứng ngay cả ở 2%.
SLS không bị cấm: không có mục trong Phụ lục II, III, VI ASEAN bản 2026-1; mức phản ứng phụ thuộc nồng độ, thời gian tiếp xúc và cách phối. Về SLES và tạp 1,4-dioxane xem bài sodium laureth sulfate (SLES).
Phối nhiều chất làm giảm tác động
Trên tế bào sừng người nuôi cấy, độc tính tế bào của SLS giảm có ý nghĩa khi phối với cocamidopropyl betaine, polysorbate 20 hoặc polysorbate 80, kể cả ở nồng độ thấp hơn nhiều so với CMC (Benassi và cộng sự, 2003). Đây là kết quả in vitro, nhưng phù hợp với cách bào chế phổ biến: chất anion làm chất chính, phối chất lưỡng tính hoặc không ion làm chất phụ.
Dung nạp trong thử áp bì
Corazza và cộng sự (2010) thử áp bì tám chất hoạt động bề mặt thuộc cả bốn nhóm trên 105 bệnh nhân: không chất nào trong loạt thử gây phản ứng dị ứng hay kích ứng; sodium cocoyl glutamate, sodium lauroyl oat amino acids và disodium cocoamphodiacetate được xếp là dung nạp tốt hơn cả. Riêng cocamidopropyl betaine trong loạt thử chuẩn của Ý cho 5 phản ứng dương tính trên 105 bệnh nhân.
4. Dị ứng với cocamidopropyl betaine: vấn đề tạp chất
Kích ứng và dị ứng là hai cơ chế khác nhau. Foti và cộng sự (2003) thử trên 10 bệnh nhân dị ứng với cocamidopropyl betaine thương mại: mọi bệnh nhân phản ứng với 3-dimethylaminopropylamine (DMAPA) đều phản ứng với amidoamine tinh khiết ở 0,5% và 0,25%. Nhóm tác giả đặt giả thuyết DMAPA mới là chất gây mẫn cảm thực sự, và nhận định cocamidopropyl betaine tinh chế kỹ không còn tính gây mẫn cảm. DMAPA và amidoamine liên quan tới quá trình tổng hợp (kiến thức nền), nên cần yêu cầu nhà cung cấp công bố giới hạn hai tạp này trên tiêu chuẩn và COA.
5. "Không sulfate" và "pH 5,5" không tự động là dịu
Hawkins và cộng sự (2021; hai trong ba tác giả thuộc một doanh nghiệp hàng tiêu dùng) dùng thử nghiệm bôi có kiểm soát trên cẳng tay, có các cặp nguyên mẫu chỉ khác nhau ở pH: hệ chỉ hoặc chủ yếu dùng chất anion ở "pH da" có thể gây khô và kích ứng nhiều hơn so với ở pH trung tính, được nhóm tác giả giải thích bằng tương tác tĩnh điện mạnh hơn của chất anion với lớp sừng ở pH thấp. Mặt khác, dung dịch pH 10, kể cả khi không có chất hoạt động bề mặt, làm tăng trương nở lớp sừng (Ananthapadmanabhan và cộng sự, 2004) — nên tránh nền kiềm cao cho sản phẩm định vị dịu.
Tương tự, "không sulfate" chỉ là mô tả thành phần; độ dịu vẫn phụ thuộc toàn bộ công thức. Người có làn da nhạy cảm nên chọn sản phẩm đã có dữ liệu thử dung nạp — xem bài da nhạy cảm.
6. Ứng dụng theo dạng sản phẩm
| Dạng sản phẩm | Hệ chất hoạt động bề mặt thường gặp | Điểm cần kiểm soát |
|---|---|---|
| Sữa rửa mặt | Anion thường được định vị dịu (acyl amino acid, isethionate) — độ dịu cần thử trên công thức — hoặc sulfate phối chất lưỡng tính | Độ dịu, cảm giác căng sau rửa, kích ứng mắt |
| Sữa tắm, dầu gội | Anion + lưỡng tính; tạo đặc bằng muối hoặc polymer | Độ nhớt nhạy với muối, pH, hương liệu; bọt |
| Dầu gội có dưỡng, dầu xả | Polymer cation trong dầu gội; chất cation phối alcohol béo trong dầu xả | Giới hạn Phụ lục III với chất cation; tương hợp với hệ anion |
| Nước tẩy trang micellar | Không ion hoặc lưỡng tính ở nồng độ thấp | Thường không rửa lại nên chọn chất và nồng độ thận trọng; đánh giá kích ứng mắt |
Nội dung bảng là kiến thức thực hành. Với nước tẩy trang dùng quanh mắt, phép thử trên màng phôi gà (HET-CAM) giúp so sánh nguyên liệu: ở 4%, polyglyceryl-10 monocaprylate được xếp kích ứng vừa (điểm 8,4), thấp hơn PEG-6 caprylic/capric glycerides (kích ứng nặng, điểm 14,1) (Zhang và cộng sự, 2020 — một số tác giả thuộc một doanh nghiệp nguyên liệu). Đây là so sánh nguyên liệu, không phải đánh giá thành phẩm; câu "dịu nhẹ cho vùng mắt" cần thử trên người với chính sản phẩm. Về pha dầu trong dầu tẩy trang xem bài lựa chọn dầu trong bào chế.
7. Pháp quy ASEAN và kiểm soát tạp chất
- Chất thông dụng: sodium lauryl sulfate, sodium laureth sulfate, cocamidopropyl betaine, alkyl glucoside, polysorbate 20 không có mục riêng trong Phụ lục II, III, VI bản 2026-1 (22/6/2026), theo tra cứu bằng tên chất.
- Alkanolamide: Phụ lục III, Ref 60 (fatty acid dialkylamides và dialkanolamides, ví dụ cocamide DEA): hàm lượng amin bậc hai tối đa 0,5% trong thành phẩm và 5% trong nguyên liệu, không dùng cùng hệ có tác nhân nitroso hoá, hàm lượng nitrosamine tối đa 50 µg/kg, bảo quản trong bao bì không chứa nitrit.
- Chất cation: cetrimonium chloride và steartrimonium chloride (Phụ lục III, Ref 286) — từng chất hoặc tổng hai chất tối đa 2,5% trong sản phẩm tóc rửa trôi, 1,0% trong sản phẩm tóc lưu lại, 0,5% trong sản phẩm cho mặt; behentrimonium chloride (Ref 287) — riêng chất này hoặc tổng ba chất cetrimonium, steartrimonium, behentrimonium chloride tối đa 5,0% trong sản phẩm tóc rửa trôi, 3,0% trong sản phẩm tóc lưu lại và sản phẩm cho mặt, đồng thời tôn trọng giới hạn tổng của Ref 286. Khi dùng làm chất bảo quản, các chất này theo Phụ lục VI, Ref 44 (0,1%).
- 1,4-dioxane: có thể có ở mức vết trong nguyên liệu đã ethoxyl hoá (laureth, PEG, polysorbate). Phụ lục II có mục Dioxane (Ref 343); hướng dẫn giới hạn chất nhiễm trong mỹ phẩm của ASEAN (bản 3.0) quy định 1,4-dioxane trong thành phẩm không quá 10 ppm, hiệu lực từ 19/6/2023 (25 ppm từ 19/6/2020); Thông tư 06/2011/TT-BYT (Điều 14) chấp nhận chất thuộc Phụ lục II ở hàm lượng vết khi không thể tránh được về kỹ thuật trong GMP và vẫn bảo đảm an toàn. Mức 10 ppm này trùng với khuyến nghị của Uỷ ban Khoa học về An toàn người tiêu dùng EU (SCCS) (theo Zhang và cộng sự, 2020). Cần COA có kết quả 1,4-dioxane theo lô.
- Câu công bố: "không chứa sulfate" là mô tả thành phần; "làm sạch dịu nhẹ" cần kết quả thử trên công thức; tránh "không gây kích ứng", "an toàn cho mọi loại da".
Câu hỏi thường gặp
SLS và SLES khác nhau thế nào?
SLES có thêm đoạn ethoxy giữa đuôi alkyl và nhóm sulfate, gây phản ứng nhẹ hơn nhiều so với SLS trong thử đắp (Löffler và Happle, 2003); đổi lại, SLES là nguyên liệu đã ethoxyl hoá nên cần kiểm soát vết 1,4-dioxane.
Chất tạo bọt "gốc dừa", "tự nhiên" có dịu hơn không?
Không tự động. Nguồn gốc chỉ nói về nguyên liệu đầu của mạch alkyl; độ dịu phụ thuộc cấu trúc đầu ưa nước, nồng độ, pH và cách phối trong công thức (Ananthapadmanabhan và cộng sự, 2004; Hawkins và cộng sự, 2021).
Tài liệu tham khảo
- Ananthapadmanabhan KP et al. Cleansing without compromise: the impact of cleansers on the skin barrier and the technology of mild cleansing. Dermatol Ther. 2004. PMID 14728695
- Tupker RA et al. Guidelines on sodium lauryl sulfate (SLS) exposure tests. A report from the Standardization Group of the European Society of Contact Dermatitis. Contact Dermatitis. 1997. PMID 9285167
- Löffler H, Happle R. Profile of irritant patch testing with detergents: sodium lauryl sulfate, sodium laureth sulfate and alkyl polyglucoside. Contact Dermatitis. 2003. PMID 12641575
- Benassi L et al. Decrease in toxic potential of mixed tensides maintained below the critical micelle concentration: an in vitro study. Skin Pharmacol Appl Skin Physiol. 2003. PMID 12677096
- Corazza M et al. Irritant and sensitizing potential of eight surfactants commonly used in skin cleansers: an evaluation of 105 patients. Dermatitis. 2010. PMID 20920412
- Foti C et al. The role of 3-dimethylaminopropylamine and amidoamine in contact allergy to cocamidopropylbetaine. Contact Dermatitis. 2003. PMID 12786723
- Hawkins S et al. Role of pH in skin cleansing. Int J Cosmet Sci. 2021. PMID 34137035
- Zhang G et al. Synthesis, Characterization, Self-Assembly, and Irritation Studies of Polyglyceryl-10 Caprylates. Polymers (Basel). 2020. PMID 32024256
BUTTER-C


