Natri metabisulfit (Sodium Metabisulfite): vai trò, dị ứng, ASEAN
Natri metabisulfit là chất chống oxy hoá quen thuộc của ngành dược và thực phẩm, nhưng trong mỹ phẩm tại ASEAN, nó bị giới hạn theo mục đích dùng và loại sản phẩm. Nhóm sulfit, gồm cả chất này, cũng được Hội Viêm da tiếp xúc Hoa Kỳ chọn làm “Dị nguyên của năm 2024”. Bài viết tách bạch vai trò, quy định và dữ liệu dị ứng.
Natri metabisulfit (INCI: Sodium Metabisulfite; còn gọi natri disulfit, natri pyrosulfit) là một muối vô cơ chứa lưu huỳnh, dùng trong mỹ phẩm chủ yếu làm chất khử và chất chống oxy hoá cho pha nước. Đây cũng là một dị nguyên tiếp xúc đã được ghi nhận, và tại ASEAN thuộc nhóm “sulfit vô cơ” bị giới hạn chặt theo mục đích dùng và loại sản phẩm.
1. Natri metabisulfit là gì?
Theo PubChem (CID 656671), natri metabisulfit có công thức Na2S2O5, khối lượng phân tử 190,11 g/mol, CAS 7681-57-4. Chất ở dạng tinh thể hoặc bột trắng đến hơi vàng, có mùi lưu huỳnh dioxid (SO2); tan tốt trong nước và glycerin, ít tan trong cồn; dung dịch nước 10% có pH 4,0–5,5. Khi tiếp xúc không khí và hơi ẩm, chất bị oxy hoá chậm thành sulfat.
2. Vai trò trong công thức
Báo cáo của Hội đồng chuyên gia CIR (Hoa Kỳ, công bố 2003) xếp natri metabisulfit vào nhóm muối vô cơ có chức năng chất khử; natri metabisulfit cùng natri sulfit, kali sulfit, natri bisulfit còn có chức năng chất chống oxy hoá. CIR lưu ý trong nước, sulfit, bisulfit, metabisulfit và SO2 nằm trong một cân bằng hoá học.
| Vai trò | Ý nghĩa trong công thức | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chất chống oxy hoá pha nước | Bị oxy hoá thay cho hoạt chất nhạy oxy, chuyển dần thành sulfat | Hiệu lực giảm dần theo thời gian; cần định lượng hoạt chất trong thử ổn định |
| Chất khử | Giữ môi trường khử, hạn chế đổi màu | Không phối với chất oxy hoá trong cùng pha |
| Chất bảo quản (theo Phụ lục VI ASEAN) | Được liệt kê trong danh mục chất bảo quản | Tối đa 0,2% tính theo SO2 tự do |
3. Bằng chứng: dữ liệu độ bền công thức, không phải công dụng trên da
Natri metabisulfit không được dùng vì tác dụng lên da mà để bảo vệ thành phần khác, nên bằng chứng liên quan là nghiên cứu độ bền trong phòng thí nghiệm. Maia et al. (2006) bào chế vitamin C trong nhũ tương dầu trong nước và gel nước, thử ổn định 90 và 26 ngày ở 5, 24 và 40 °C, định lượng bằng HPLC. Mẫu có natri metabisulfit hoặc glutathione khác biệt có ý nghĩa thống kê so với mẫu không có chất chống oxy hoá; nhũ tương giữ trên 90,38% vitamin C khi bảo quản ở 5 °C và 24 °C, gel giữ trên 94,03%.
Một nghiên cứu khác trên gel và emulgel kojic acid 1% cũng dùng natri metabisulfit làm chất chống oxy hoá (xem bài kojic acid trong mỹ phẩm). Đây là thử nghiệm in vitro trên công thức; bằng chứng hạn chế, chưa có thử nghiệm nào đo lợi ích trên da của riêng chất này. Hơn nữa, theo cách đọc ở mục 4 (cần pháp chế xác nhận), serum và kem mặt không thuộc bốn loại sản phẩm mà Phụ lục III Ref 99 liệt kê cho mục đích khác bảo quản, nên không chép thẳng kết quả sang các sản phẩm này.
4. Nồng độ và loại sản phẩm theo quy định ASEAN
Việt Nam áp dụng các phụ lục của Hiệp định mỹ phẩm ASEAN (Thông tư 06/2011/TT-BYT). Natri metabisulfit (CAS 7681-57-4) có tên trong hai dòng; cả hai tính giới hạn theo SO2 tự do, không theo khối lượng muối:
| Dòng quy định (bản 2026-1) | Mục đích, loại sản phẩm | Tối đa (tính theo SO2 tự do) | Quy đổi lý thuyết sang Na2S2O5* |
|---|---|---|---|
| Phụ lục VI, Ref 9 “Inorganic sulphites and hydrogensulphites” | Chất bảo quản, mọi loại sản phẩm | 0,2% | ≈ 0,30% |
| Phụ lục III, Ref 99 “Inorganic sulphites and bisulphites” | (a) Thuốc nhuộm tóc oxy hoá | 0,67% | ≈ 0,99% |
| (b) Sản phẩm duỗi tóc | 6,7% | ≈ 9,9% | |
| (c) Sản phẩm tự tạo màu rám cho mặt | 0,45% | ≈ 0,67% | |
| (d) Sản phẩm tự tạo màu rám khác | 0,40% | ≈ 0,59% |
* Butter-C tính: 1 mol Na2S2O5 (190,11 g) tương ứng 2 mol SO2 (128,13 g), tức 1 g muối ≈ 0,674 g SO2, giả định tinh khiết; hiệu chỉnh theo phiếu kiểm nghiệm (COA). Không phải chữ của văn bản.
Ref 99 kèm điều kiện “For purposes other than inhibiting the development of microorganisms in the product. This purpose has to be apparent from the presentation of the product” và dẫn chiếu sang Phụ lục VI Ref 9 khi dùng làm chất bảo quản. Cách đọc của Butter-C (thống nhất với bài kojic acid): ngoài mục đích bảo quản, sulfit vô cơ chỉ được dùng trong bốn loại sản phẩm của Ref 99; với sản phẩm khác, như serum vitamin C, kem dưỡng hay toner, dòng phủ được là Ref 9, với vai trò chất bảo quản và tối đa 0,2% SO2 tự do. Đây là cách đọc nội bộ, không phải hướng dẫn chính thức của cơ quan quản lý; việc dùng với danh nghĩa “chất chống oxy hoá” cho các sản phẩm này cần chuyên viên pháp chế xác nhận trước.
Về nồng độ thực tế, tóm tắt báo cáo CIR 2003 ghi dạng bisulfit được dùng ở nồng độ rất thấp (0,03–0,7%) trong hầu hết sản phẩm, trừ sản phẩm uốn tóc; chúng tôi chưa đọc được bảng nồng độ của bản đánh giá lại năm 2023.
5. Kết hợp và lưu ý bào chế
- Chất oxy hoá: natri metabisulfit là chất khử, tác dụng ngược với peroxide; không để chung một pha.
- pH thấp và mùi: PubChem ghi khi có vết nước, chất phát mùi SO2; dung dịch có tính acid. Cần kiểm tra mùi và pH sau khi phối.
- Không khí, nhiệt: chất bị oxy hoá khi gặp không khí, ẩm và phân huỷ khi đun nóng; đóng kín bao nguyên liệu, nạp ở giai đoạn nguội, chọn bao bì hạn chế tiếp xúc khí.
- Ion kim loại: chất tạo phức như disodium EDTA thường đi cùng hệ chống oxy hoá; chứng minh bằng thử ổn định trên chính công thức.
- Pha dầu: natri metabisulfit tan trong nước, không bảo vệ trực tiếp pha dầu; với dầu dễ ôi, chất chống oxy hoá tan trong dầu như tocopherol (vitamin E) là hướng cần thử.
6. An toàn: dị ứng tiếp xúc là điểm chính
CIR (2003) nhận định thấm qua da thấp do các ion mang điện tích cao, phần thấm được bị enzym chuyển thành sulfat; natri metabisulfit không pha loãng không kích ứng da thỏ khi băng kín, nhưng ở 50% gây kích ứng chuột lang khi tiếp xúc lặp lại; thử nghiệm đột biến gen nhìn chung âm tính. Kết luận: an toàn khi dùng trong mỹ phẩm, nhưng có thể cho phản ứng dương tính khi thử áp ở bệnh nhân da liễu. Năm 2023, CIR xác nhận lại.
Hội Viêm da tiếp xúc Hoa Kỳ (ACDS) chọn sulfit là “Dị nguyên của năm 2024”, lưu ý sulfit không có trong phần lớn bộ thử áp sàng lọc nên dễ bị bỏ sót (Ekstein & Warshaw, 2024). Số liệu thử áp với natri metabisulfit trong một số loạt lớn và gần đây:
| Nguồn | Quần thể | Tỷ lệ dương tính | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nhóm Viêm da tiếp xúc Bắc Mỹ (NACDG), 2017–2018 | 4.885 bệnh nhân được thử áp (chất thử 1% trong vaselin) | 2,7% (132 người) | Vùng hay gặp: mặt 28,8%, tay 20,5%; 65,2% được xem là liên quan hiện tại; nguồn xác nhận hay gặp là sản phẩm chăm sóc cá nhân (18,9%, nhất là thuốc nhuộm tóc) |
| Các nhóm ESSCA, EBS (ESCD) và GEIDAC, 2021–2022 | 17.359 bệnh nhân liên tiếp ở 54 khoa, 13 nước châu Âu, thử thêm ít nhất một dị nguyên khảo sát (số thử riêng chất này không nêu trong tóm tắt) | 3,49% (KTC 95%: 3,14–3,88%) | Mức liên quan lâm sàng xác nhận được ở một nửa số ca hoặc ít hơn |
| Đại học Perugia (Ý), 1/2024–4/2025 | 550 bệnh nhân liên tiếp | 2,9% (16 người) | Không ca nào được xem là liên quan; thử trong da và thử thách thuốc tê chứa natri metabisulfit đều âm tính |
Khi đọc bảng: đây là bệnh nhân nghi viêm da tiếp xúc, không phải dân số chung; tỷ lệ dương tính không đồng nghĩa với tỷ lệ dị ứng do mỹ phẩm, vì nguồn phơi nhiễm còn gồm thuốc, thực phẩm, đồ uống có cồn. Xem thêm viêm da tiếp xúc do mỹ phẩm.
Không lẫn với dữ liệu đường uống: tổng quan của Vally et al. (2009) ghi phần lớn nghiên cứu báo cáo 3–10% người hen suyễn nhạy cảm với sulfit khi ăn uống phụ gia này. Đó là phản ứng sau ăn uống, không phải dữ liệu bôi ngoài da, và không dùng để suy ra nguy cơ của mỹ phẩm.
Ai cần lưu ý: người đã thử áp dương tính với natri metabisulfit hoặc từng phản ứng với sulfit nên đọc kỹ bảng thành phần (Sodium Metabisulfite, Sodium Sulfite, Sodium Bisulfite, Potassium Metabisulfite…). Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú: chưa đủ dữ liệu cho đường bôi, nên hỏi bác sĩ.
7. Góc nhìn cho chủ thương hiệu
- Pháp quy trước công thức: xác định mục đích và loại sản phẩm trước, rồi mới chọn nồng độ; cộng mọi sulfit vô cơ theo SO2 tự do, kể cả lượng đi kèm nguyên liệu khác nếu nhà cung cấp khai báo.
- Thuốc nhuộm tóc oxy hoá: là nhóm được liệt kê ở Ref 99 (a), tối đa 0,67% SO2 tự do; xem thêm bài tóc bạc và nhuộm phủ bạc.
- Công bố: ghi đúng INCI “Sodium Metabisulfite”. Không dùng câu “không gây dị ứng”, không gán công dụng làm đẹp da cho chất này.
Butter-C có natri metabisulfit trong danh mục nguyên liệu và chỉ đề xuất dùng khi loại sản phẩm, mục đích phù hợp phụ lục ASEAN; với serum, kem thoa mặt, đội ngũ ưu tiên ổn định bằng chất tạo phức, bao bì và kiểm soát quy trình, chứng minh bằng thử ổn định có định lượng.
Câu hỏi thường gặp
Natri metabisulfit có phải chất bảo quản không?
Có. Phụ lục VI ASEAN (Ref 9) cho phép làm chất bảo quản tối đa 0,2% tính theo SO2 tự do. CIR mô tả chức năng chính là chất khử và chất chống oxy hoá.
Có được thêm natri metabisulfit vào serum vitamin C để chống oxy hoá?
Phụ lục III Ref 99 chỉ liệt kê mục đích khác bảo quản cho thuốc nhuộm tóc oxy hoá, sản phẩm duỗi tóc và sản phẩm tự tạo màu rám; Butter-C đọc là serum thoa mặt không thuộc dòng này. Đây là cách đọc cần chuyên viên pháp chế xác nhận; dù thế nào cũng không vượt 0,2% SO2 tự do.
Dị ứng sulfit có phổ biến không?
Ở bệnh nhân được thử áp, tỷ lệ dương tính khoảng 2,7–3,5% trong các loạt số liệu lớn ở Bắc Mỹ và châu Âu; nhưng nhiều phản ứng không xác định được nguồn liên quan.
Phụ nữ mang thai dùng được không?
Chưa đủ dữ liệu cho việc bôi ngoài da trong thai kỳ, nên hỏi bác sĩ.
Tài liệu tham khảo
- Nair B et al. Final report on the safety assessment of sodium sulfite, potassium sulfite, ammonium sulfite, sodium bisulfite, ammonium bisulfite, sodium metabisulfite and potassium metabisulfite. Int J Toxicol. 2003. PMID 14555420 · Johnson W Jr et al. Sulfites. Int J Toxicol. 2023. PMID 37843013
- Ekstein SF et al. Sulfites: Allergen of the Year 2024. Dermatitis. 2024. PMID 37590472
- Warshaw EM et al. Patch testing with sodium disulfite: North American Contact Dermatitis Group experience, 2017 to 2018. Contact Dermatitis. 2021. PMID 33843061
- Uter W et al. Patch Test Results With Additions to the European Baseline Series, 2021/22-Joint European Results of the ESSCA(A) and the EBS(B) Working Groups of the ESCD, and the GEIDAC(C). Contact Dermatitis. 2026. PMID 42135251
- Casciola G et al. Positive Patch Test Reaction to Sodium Metabisulfite: Prevalence, Relevance and Clinical Implications. Contact Dermatitis. 2026. PMID 41194600
- Maia AM et al. Influence of sodium metabisulfite and glutathione on the stability of vitamin C in O/W emulsion and extemporaneous aqueous gel. Int J Pharm. 2006. PMID 16806754
- Vally H et al. Clinical effects of sulphite additives. Clin Exp Allergy. 2009. PMID 19775253
- ASEAN Cosmetic Directive. Annex VI – List of preservatives allowed for use in cosmetic products (Version 2026-1, 22/06/2026) và Annex III (Release 2026-1). https://asean.org/wp-content/uploads/2026/07/Annex-VI_Release_22nd-June-2026-clean.pdf · https://asean.org/wp-content/uploads/2026/07/Annex-III_Release_22nd-June-2026-clean.pdf
BUTTER-C


