Da người cao tuổi: khô, ngứa và cách chăm sóc hằng ngày

Da người cao tuổi thường khô, mỏng và dễ ngứa. Bài viết tóm tắt y văn về thay đổi của da theo tuổi, kiểu ngứa cần đi khám và cách chăm sóc hằng ngày, kể cả vùng da dễ rách. Bài không thay thế thăm khám: chẩn đoán và dùng thuốc thuộc về bác sĩ.

1. Da thay đổi thế nào khi về già

Tổng quan của Wang và cộng sự (2020), dựa trên nghiên cứu ở cả người và chuột, ghi nhận:

• Lớp sừng giữ nước kém hơn: độ ẩm lớp sừng đạt đỉnh khoảng 40 tuổi rồi giảm. Da lớn tuổi có ít filaggrin và các sản phẩm phân giải của nó (thành phần của yếu tố giữ ẩm tự nhiên, NMF), ít glycerol nội sinh và ít kênh dẫn nước aquaporin 3.
• Ít lipid hơn: tổng lipid lớp sừng thấp hơn người trẻ trên 30%, chủ yếu do biểu bì tổng hợp lipid kém, nhất là cholesterol. Bã nhờn cũng giảm.
• Biểu bì mỏng đi: tế bào biểu bì tăng sinh chậm và chết theo chương trình nhiều hơn, làm cả biểu bì lẫn lớp sừng mỏng lại.
• pH bề mặt tăng: từ khoảng 55 tuổi, rõ rệt sau 70 tuổi. Enzyme xử lý lipid trong lớp sừng thích hợp với pH khoảng 5, nên pH cao được cho là góp phần làm hàng rào hồi phục chậm (bằng chứng acid hoá giúp hồi phục nhanh hơn chủ yếu từ da chuột).
• Phục hồi chậm: hàng rào bị tổn thương hồi phục chậm hơn có ý nghĩa so với người trẻ.

Cấu tạo hàng rào được giải thích trong bài hàng rào bảo vệ da.

2. Khô da ở người cao tuổi phổ biến đến đâu

Ở nhóm điều dưỡng tại nhà, vùng hay khô nhất là phần xa của tay chân; nam giới và người hạn chế đi lại bị nhiều hơn; ngứa và viêm da do tiểu không tự chủ là hai yếu tố gắn mạnh nhất với khô da (Lichterfeld-Kottner và cộng sự, 2018). Cả hai nghiên cứu ở Đức; chúng tôi chưa tìm được số liệu tương tự cho Việt Nam.

3. Ngứa ở người cao tuổi: khi nào cần đi khám

Tổng quan trên JAMA của Berger và cộng sự (2013) ghi nhận ngứa rất thường gặp ở người cao tuổi, khi nặng gây khó chịu ngang đau mạn tính; bằng chứng cho các biện pháp xử trí ngứa còn ít. Hơn một nửa bệnh nhân cao tuổi bị khô da, và nhóm tác giả khuyên chăm sóc khô da nên có trong bước xử trí ban đầu cho mọi người cao tuổi bị ngứa. Tuy vậy, nhóm tác giả nhấn mạnh phải xem xét cả nguyên nhân ở da, toàn thân và thần kinh: một số thuốc huyết áp (nhóm chẹn kênh calci, hydrochlorothiazide) là nguyên nhân quan trọng gây phát ban ngứa — nếu nghi do thuốc, không tự ngưng thuốc mà hỏi bác sĩ kê đơn; ngứa do thần kinh có thể khu trú (nhất là vùng sinh dục) hoặc lan khắp thân mình (nhất là ở người đái tháo đường); ghẻ và pemphigoid bọng nước (bullous pemphigoid) gặp nhiều hơn ở tuổi già.

Theo NHS (Hệ thống Y tế Quốc gia Anh), pemphigoid bọng nước là bệnh hiếm, chủ yếu ở người trên 60 tuổi, thường bắt đầu bằng mảng ban ngứa gồ lên ở khoeo chân, nách, khuỷu tay, bàn tay, bàn chân hoặc bụng; vài tuần sau có thể nổi bọng nước nhỏ, nhưng không phải ai cũng có. Không tự chọc vỡ bọng nước.

Checklist: nên khám bác sĩ da liễu khi

• Vẫn ngứa dù đã tắm dịu và dưỡng ẩm đều, nhất là ngứa toàn thân mà da không có ban.
• Ban ngứa không hết sau vài tuần; có bọng nước, bọng nước tái lại hoặc chứa mủ, máu (NHS).
• Ngứa xuất hiện sau khi dùng thuốc mới — báo bác sĩ kê đơn, không tự ngưng thuốc.
• Người sống cùng nhà, cùng phòng cũng ngứa.
• Da đau, nóng, sưng — có thể là nhiễm trùng (NHS).

4. Chăm sóc hằng ngày: tắm, dưỡng ẩm, không khí, quần áo

Bằng chứng chủ yếu đến từ viện dưỡng lão. Trong thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng của Hahnel và cộng sự (2017), 133 cư dân từ 65 tuổi bị khô da (tuổi trung bình 83,8) ở 10 viện dưỡng lão tại Berlin được chia ba nhóm; người đánh giá không biết phân nhóm. Hai nhóm dùng sữa tắm và sản phẩm bôi lưu trên da 2 lần mỗi ngày trong 8 tuần, nhóm chứng chăm sóc như thường lệ. Sau 8 tuần, khô da ở hai nhóm can thiệp giảm có ý nghĩa so với nhóm chứng; cẳng chân khô hơn tay và thân mình.

Tổng quan hệ thống của Lichterfeld-Kottner và cộng sự (2020) gồm 63 bài báo ở người từ 50 tuổi: chất làm sạch dạng syndet hoặc chất hoạt động bề mặt lưỡng tính giúp đỡ khô da hơn xà phòng và nước; sản phẩm bôi lưu giàu lipid có chất hút ẩm giảm khô da và giảm ngứa; sản phẩm pH 4 cải thiện hàng rào. Các nghiên cứu khác nhau nhiều về thiết kế và cách đo.

Checklist chăm sóc hằng ngày

• Tắm nước ấm, không nóng, thời gian ngắn; thấm khô nhẹ bằng khăn mềm (gợi ý thực hành).
• Dùng chất làm sạch dịu dạng syndet thay xà phòng thông thường (Lichterfeld-Kottner và cộng sự, 2020).
• Thoa dưỡng ẩm ngay sau tắm khi da còn hơi ẩm, 2 lần mỗi ngày như trong các thử nghiệm; ưu tiên cẳng chân, bàn chân, cẳng tay, mu bàn tay.
• Tránh hơi nóng thổi thẳng vào người; dùng máy tạo ẩm khi hanh khô (xem bài da khô và da mất nước).
• Mặc vải mềm, thoáng như cotton; cắt ngắn móng tay để giảm trầy xước khi gãi (gợi ý thực hành).

5. Da mỏng, dễ rách: nhận biết và chăm sóc nhẹ nhàng

Rách da (skin tear) là khi lớp da mỏng bị rách hoặc tróc ra sau va chạm, cọ xát hay kéo trượt nhẹ. Ở viện dưỡng lão tại Berlin, 10,5% cư dân đang có rách da lúc khám (Völzer và cộng sự, 2023).

Thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm của Carville và cộng sự (2014) tại 14 cơ sở chăm sóc người cao tuổi ở Tây Úc (980 giường) cho cư dân nhóm can thiệp thoa một sữa dưỡng (lotion) thương mại, pH trung tính (5–6), không hương liệu lên tay chân 2 lần mỗi ngày trong 6 tháng. Tỉ lệ rách da mới hằng tháng là 5,76 trên 1.000 ngày-giường có người nằm, so với 10,57 ở nhóm chăm sóc thông thường — giảm gần 50%. Tổng quan của Lichterfeld-Kottner và cộng sự (2020) cũng ghi nhận công thức chứa glycerin và petrolatum làm giảm rách da.

Trong thử nghiệm này, rách da hay xảy ra lúc chuyển người ra vào giường hoặc hỗ trợ tắm; nhóm tác giả lưu ý giường, thành giường, ghế, xe lăn là yếu tố nguy cơ cao (Carville và cộng sự, 2014). Gợi ý thực hành chung (không từ một thử nghiệm cụ thể): đỡ người bằng lòng bàn tay thay vì nắm kéo; mặc áo dài tay; bọc đệm cạnh giường; hạn chế dán băng dính lên da. Khi đã có vết rách, chảy máu hay dấu hiệu nhiễm trùng, việc xử trí thuộc về điều dưỡng hoặc nhân viên y tế; không bôi mỹ phẩm lên vết thương hở.

6. Thành phần nên tìm trong kem dưỡng

Nên ưu tiên công thức không hương liệu, như sữa dưỡng trong thử nghiệm của Carville và cộng sự (2014), và thử trước trên vùng da nhỏ.

Pháp quy ASEAN: theo Phụ lục II, III, VI (bản 2026-1, 22/06/2026) và VII (bản 2025-2), glycerin, urea và ceramide không có mục giới hạn riêng; các mục có chữ "urea" là chất khác. Petrolatum (CAS 8009-03-8) thuộc Phụ lục II, Ref 904: "Petrolatum, except if the full refining history is known and it can be shown that the substance from which it is produced is not a carcinogen" — chỉ được dùng khi biết toàn bộ lịch sử tinh chế và chứng minh được chất gốc không gây ung thư.

7. Góc nhìn bào chế

Với sản phẩm dưỡng da cho người lớn tuổi, nhóm bào chế của Butter-C cân đối chất hút ẩm, lipid hàng rào và chất khoá ẩm, ưu tiên không hương liệu và kết cấu dễ tán. Phụ lục 03-MP của Thông tư 06/2011/TT-BYT xếp "ngăn chặn, làm giảm hoặc làm đảo ngược những thay đổi sinh lý và sự thoái hóa do tuổi tác" vào công bố không được chấp nhận cho sản phẩm chăm sóc da, nên công bố dừng ở "dưỡng ẩm, làm mềm, giúp da bớt khô ráp". Xem dòng sữa dưỡng thể.

Câu hỏi thường gặp

Người già bị ngứa có phải luôn do khô da?

Không. Khô da rất phổ biến, nhưng thuốc, bệnh toàn thân, thần kinh hoặc bệnh da như ghẻ, pemphigoid bọng nước cũng gây ngứa (Berger và cộng sự, 2013). Đã dưỡng ẩm đều mà vẫn ngứa thì nên khám bác sĩ.

Nên thoa kem dưỡng mấy lần mỗi ngày?

Các thử nghiệm ở viện dưỡng lão dùng 2 lần mỗi ngày (Hahnel và cộng sự, 2017; Carville và cộng sự, 2014). Nên thoa ngay sau tắm; vùng rất khô có thể thoa thêm.

Kem dưỡng có thay được thuốc bác sĩ kê không?

Không. Kem dưỡng chỉ hỗ trợ giữ ẩm cho da khô; ngứa do bệnh hay do thuốc cần bác sĩ tìm nguyên nhân và chỉ định thuốc kê đơn nếu cần.

Tài liệu tham khảo

1. Wang Z et al. Aging-associated alterations in epidermal function and their clinical significance. Aging (Albany NY). 2020. PMID 32217811
2. Völzer B et al. Prevalence and associations of xerosis cutis, incontinence-associated dermatitis, skin tears, pressure ulcers, and intertrigo in aged nursing home residents: A representative prevalence study. Int J Nurs Stud. 2023. PMID 36898269
3. Lichterfeld-Kottner A et al. Dry skin in home care: A representative prevalence study. J Tissue Viability. 2018. PMID 30487067
4. Berger TG et al. Pruritus in the older patient: a clinical review. JAMA. 2013. PMID 24327039
5. Hahnel E et al. The effectiveness of standardized skin care regimens on skin dryness in nursing home residents: A randomized controlled parallel-group pragmatic trial. Int J Nurs Stud. 2017. PMID 28214613
6. Carville K et al. The effectiveness of a twice-daily skin-moisturising regimen for reducing the incidence of skin tears. Int Wound J. 2014. PMID 25040325
7. Lichterfeld-Kottner A et al. Maintaining skin integrity in the aged: A systematic review. Int J Nurs Stud. 2020. PMID 31945604
8. NHS. Bullous pemphigoid. https://www.nhs.uk/conditions/bullous-pemphigoid/