Lựa chọn loại dầu phù hợp trong bào chế mỹ phẩm

Lựa chọn dầu trong bào chế mỹ phẩm ảnh hưởng cùng lúc tới cảm giác thoa, độ bền và hồ sơ an toàn của sản phẩm. Pha dầu — gồm dầu, ester, hydrocarbon, silicone, bơ và sáp — giữ vai trò khác nhau trong từng dạng: bù lipid trong sữa rửa mặt, quyết định kết cấu trong kem dưỡng, làm nên gần như toàn bộ dầu tẩy trang.

Tỉ lệ pha dầu của mỗi sản phẩm được xác định bằng thử nghiệm trên chính công thức, nên bài không đưa ra khoảng phần trăm chung.

1. Pha dầu quyết định điều gì

Ba thuộc tính chi phối hành vi của một dầu trong công thức là độ phân cực, độ nhớt và mức độ chưa bão hoà (kiến thức nền về hoá học chất béo). Độ phân cực ảnh hưởng tới khả năng hoà tan hoạt chất tan dầu, màng lọc UV và cách chọn chất nhũ hoá; độ nhớt ảnh hưởng tới độ trải; mức chưa bão hoà quyết định độ bền oxy hoá (mục 3).

Huynh và cộng sự (2021) pha ba cặp nhũ tương, mỗi cặp một mẫu dùng dầu ô liu và một mẫu dùng heptyl undecylenate: dầu ô liu làm tăng độ cứng, độ dính, độ nhớt và kích thước giọt ở mọi cặp. Hệ quả thực hành: thay một dầu làm mềm là thay đổi công thức, cần thử lại độ ổn định, lưu biến và cảm quan.

2. Năm nhóm dầu thường gặp

Xếp định tính theo độ phân cực tăng dần: hydrocarbon, ester đơn và ester nhánh, triglyceride (gồm dầu thực vật), rồi ester có nhóm hydroxyl như dầu thầu dầu (kiến thức nền). Silicone là một họ riêng.

Nhóm	Ví dụ INCI	Đặc điểm khi bào chế	Điểm cần kiểm soát
Hydrocarbon, dầu khoáng	Paraffinum Liquidum, Petrolatum, Squalane	Không phân cực, tạo màng; dầu khoáng không dễ ôi như dầu thực vật (Chuberre và cộng sự, 2019)	Dầu khoáng, petrolatum: hồ sơ tinh chế theo Phụ lục II ASEAN (mục 6)
Ester tổng hợp	Isopropyl Myristate, C12-15 Alkyl Benzoate, Dibutyl Adipate	Phân cực trung bình; chỉnh độ trải, hoà tan màng lọc UV	Ester phân tử nhỏ tan một phần trong nước có thể làm giọt nhũ tương lớn dần (kiến thức nền)
Triglyceride, dầu thực vật	Caprylic/Capric Triglyceride, Helianthus Annuus Seed Oil, Olea Europaea Fruit Oil	Cảm giác dưỡng, mang câu chuyện thành phần	Dầu nhiều acid béo đa nối đôi kém bền oxy hoá (mục 3); mùi nền có thể khác giữa các lô
Sáp lỏng	Simmondsia Chinensis Seed Oil (jojoba)	Bản chất là ester sáp, không phải triglyceride	Bền oxy hoá hơn dầu ô liu, hướng dương, tầm xuân trong phép thử oxy hoá cấp tốc ở 100 °C (Fagoaga và cộng sự, 2026)
Silicone	Dimethicone, Cyclopentasiloxane, Caprylyl Methicone	Cảm giác mượt, giảm bết; loại vòng bay hơi, loại mạch thẳng để lại màng	Tạp D4 thuộc Phụ lục II ASEAN (mục 6)

Trong thực hành, pha dầu thường phối hai đến ba nhóm: một thành phần độ nhớt thấp làm nền trải, một dầu thực vật hoặc bơ mang định vị, và khi cần thêm silicone (kiến thức thực hành của phòng R&D; tỉ lệ xác định bằng thử nghiệm). Xem thêm bài dầu jojoba.

3. Độ bền oxy hoá: điểm yếu của dầu thực vật

Hư hỏng hay gặp ở dầu dưỡng, balm là ôi dầu: mùi lạ, đổi màu. Dầu càng nhiều acid béo đa nối đôi (linoleic, linolenic) càng dễ oxy hoá; dầu giàu acid oleic, dầu đã bão hoà, hydrocarbon và ester bão hoà bền hơn (kiến thức nền). Fagoaga và cộng sự (2026) thử oxy hoá cấp tốc ở 373 K (100 °C): jojoba có thời gian cảm ứng dài nhất, tiếp đến ô liu, hướng dương, tầm xuân, tương quan với hàm lượng acid béo nhiều nối đôi.

Cách hạn chế (kiến thức nền và thực hành): thêm chất chống oxy hoá tan dầu như tocopherol ngay khi phối pha dầu; dùng bao bì chắn sáng, ít khoảng trống; tránh giữ nóng pha dầu lâu. Nếu dùng BHT, Phụ lục III ASEAN (bản 2026-1, Ref 342) giới hạn tối đa 1% cho các sản phẩm lưu lại và rửa trôi khác (0,1% với kem đánh răng, 0,001% với nước súc miệng); hàng bán tại EU: 0,8% (Quy định (EU) 2022/2195, mục 325); lượng BHT có sẵn trong nguyên liệu dầu cũng phải được cộng vào. Hiệu quả chất chống oxy hoá cần được chứng minh bằng nghiên cứu độ ổn định trên chính công thức.

4. Đọc phiếu kiểm nghiệm (COA) của dầu

1. Chỉ số acid — lượng acid béo tự do; tăng khi dầu bị thuỷ phân hoặc oxy hoá.
2. Chỉ số peroxide — chủ yếu hydroperoxide hình thành ở giai đoạn đầu của oxy hoá (phương pháp ISO 3960:2017, một thông số động). Chỉ số có thể tăng rồi giảm khi hydroperoxide phân huỷ (kiến thức nền), nên cần theo dõi cùng mùi và chỉ số acid.
3. Chỉ số iod — phản ánh mức chưa bão hoà; chỉ số cao báo hiệu dầu dễ oxy hoá hơn.
4. Độ nhớt và tỉ trọng — chỉ tiêu nhận dạng nhanh, giúp phát hiện lô lệch.

Thử oxy hoá cấp tốc (ISO 6886:2016) không cho biết độ bền ở nhiệt độ thường nhưng cho phép so sánh hiệu quả chất chống oxy hoá, nên không dùng để suy ra hạn dùng. Butter-C không nêu một ngưỡng chỉ số peroxide chung cho mỹ phẩm vì chưa có nguồn kiểm chứng áp dụng chung: tiêu chuẩn nhập lấy theo chỉ tiêu nhà cung cấp, tiêu chuẩn thành phẩm lập từ dữ liệu ổn định của chính công thức.

5. Chọn dầu theo dạng sản phẩm

Sữa rửa mặt và sữa tắm

Mukherjee và cộng sự (2015; phần lớn tác giả thuộc doanh nghiệp), thử nghiệm đắp tích luỹ 14 ngày: thêm 1% dầu hạt hướng dương (phân cực) làm giảm 20% mức kích ứng của dung dịch 1% SLES/cocamidopropyl betaine, còn 1% dầu khoáng (không phân cực) thì không. Dầu và silicone thường làm giảm bọt và có thể đổi độ nhớt, nên lượng dầu được chốt bằng thử bọt và đo độ nhớt (kiến thức thực hành). Xem bài phân loại chất tạo bọt.

Kem và lotion

Ở nhũ tương nước trong dầu, dầu là pha liên tục nên đổi dầu tác động rõ hơn (kiến thức nền). Kem cho da dầu thường nghiêng về thành phần trải nhanh, ít bóng; kem cho da khô nghiêng về dầu, bơ tạo màng (kiến thức thực hành).

Dầu và sáp tẩy trang

Dầu chiếm phần lớn công thức, phối với chất nhũ hoá thân nước để hỗn hợp chuyển trắng và rửa trôi khi gặp nước. Trong 20 vi nhũ tương nước trong dầu mô hình, dầu có độ nhớt thấp hơn cho khả năng thấm ướt cao hơn, và khả năng thấm ướt đóng góp vào hiệu quả tẩy lớp trang điểm gốc dầu nhiều hơn hoạt tính nhũ hoá (Kim và cộng sự, 2014 — hệ mô hình, không phải sản phẩm thương mại). Xem thêm bài làm sạch kép.

Kem chống nắng

Dầu là dung môi của màng lọc UV hữu cơ. Sohn và cộng sự (2020; tác giả thuộc nhà sản xuất nguyên liệu) đo phổ hấp thụ của bốn màng lọc trong sáu dầu làm mềm rồi mô phỏng: loại dầu hầu như không ảnh hưởng tới SPF mô phỏng, nhưng mức bảo vệ UVA giảm khi độ phân cực của dầu giảm. Đây là kết quả mô phỏng; khi đổi dầu cần đo lại hiệu quả và soi tinh thể trong nghiên cứu độ ổn định.

6. An toàn và pháp quy khi chọn dầu

"Không gây nhân mụn" phải thử trên thành phẩm

Danh sách "dầu gây mụn" thường bắt nguồn từ thử nghiệm nguyên liệu trên mô hình động vật. Draelos và DiNardo (2006) dùng phép thử cải biên trên 6 người dễ hình thành nhân mụn và kết luận thành phẩm có thành phần bị xếp là gây nhân mụn không nhất thiết gây nhân mụn. Vì vậy câu "không gây nhân mụn" chỉ nên ghi khi đã thử trên chính sản phẩm; ngược lại, cũng không nên kết luận "gây mụn" chỉ từ tên một loại dầu.

Dầu khoáng và petrolatum: cần hồ sơ tinh chế

Theo tổng quan của Chuberre và cộng sự (2019; tác giả thứ nhất thuộc một doanh nghiệp mỹ phẩm), dầu khoáng tinh chế không thấm qua da, và tại EU chỉ được dùng trong mỹ phẩm khi đáp ứng yêu cầu độ tinh khiết về hydrocarbon thơm đa vòng. Ở ASEAN, Phụ lục II (bản 2026-1, ngày 22/6/2026) liệt kê nhiều phân đoạn chưng cất dầu mỏ là chất không được có trong mỹ phẩm nếu chứa trên 3% (khối lượng) chiết DMSO (ví dụ Ref 764–766); petrolatum (Ref 904, cùng các dạng đã xử lý ở Ref 905–910) cũng nằm trong Phụ lục II với điều kiện riêng: không được dùng, trừ khi biết đầy đủ lịch sử tinh chế và chứng minh được chất làm nguyên liệu đầu không gây ung thư. Khi duyệt nhà cung cấp, cần COA và hồ sơ tinh chế. Chi tiết xem bài petrolatum.

Silicone: kiểm tạp D4

Octamethylcyclotetrasiloxane (D4) nằm trong Phụ lục II ASEAN (Ref 1388). Dimethicone và cyclopentasiloxane không có mục riêng trong Phụ lục II, III bản 2026-1, nhưng với silicone vòng nên yêu cầu nhà cung cấp xác nhận hàm lượng tạp D4 và lưu vào hồ sơ thông tin sản phẩm (PIF). Xem thêm bài dimethicone.

7. Sai lầm thường gặp

• Chọn dầu theo tên gọi trên nhãn trước, thử cảm quan sau.
• Dùng dầu nhiều nối đôi mà không có chất chống oxy hoá, bao bì phù hợp và nghiên cứu độ ổn định.
• Chép khoảng phần trăm pha dầu từ tài liệu khác thay vì xác định trên chính công thức.
• Không thử tương thích với bao bì thực tế (chai, vòi bơm, gioăng).
• Đổi nhà cung cấp dầu mà không so COA và cảm quan với lô đã chốt mẫu.

Câu hỏi thường gặp

Dầu thực vật có hơn dầu tổng hợp không?

Không có nhóm dầu nào phù hợp cho mọi công thức. Dầu thực vật nhiều nối đôi dễ oxy hoá; ester bão hoà và hydrocarbon bền hơn (kiến thức nền). Lựa chọn tuỳ vai trò của dầu trong công thức.

Dầu khoáng có hại cho da không?

Tổng quan của Chuberre và cộng sự (2019) ghi nhận dầu khoáng tinh chế có lịch sử dùng lâu dài, không thấm qua da, và chưa có báo cáo về thay đổi đáng kể trên da do bôi dầu khoáng tinh chế. Điều kiện là nguyên liệu được tinh chế và có hồ sơ đáp ứng Phụ lục II ASEAN.

Tài liệu tham khảo

1. Huynh A et al. Measurements meet perceptions: rheology-texture-sensory relations when using green, bio-derived emollients in cosmetic emulsions. Int J Cosmet Sci. 2021. PMID 32886359
2. Fagoaga C et al. Oxidative Stability and Kinetics of Oxidation of Rosehip, Sunflower, Olive and Jojoba Oils. Antioxidants (Basel). 2026. PMID 42193267
3. Chuberre B et al. Mineral oils and waxes in cosmetics: an overview mainly based on the current European regulations and the safety profile of these compounds. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2019. PMID 31588613
4. Draelos ZD, DiNardo JC. A re-evaluation of the comedogenicity concept. J Am Acad Dermatol. 2006. PMID 16488305
5. Kim EJ et al. Preparation and characterization of W/O microemulsion for removal of oily make-up cosmetics. Int J Cosmet Sci. 2014. PMID 25234159
6. Mukherjee S et al. A comparison between interactions of triglyceride oil and mineral oil with proteins and their ability to reduce cleanser surfactant-induced irritation. Int J Cosmet Sci. 2015. PMID 25656133
7. Sohn M et al. Effect of emollients on UV filter absorbance and sunscreen efficiency. J Photochem Photobiol B. 2020. PMID 32065958