Quầng thâm và bọng mắt: nguyên nhân và mỹ phẩm giúp được gì

Quầng thâm mắt và bọng mắt là mối bận tâm thẩm mỹ rất phổ biến, khiến gương mặt trông mệt mỏi hơn tuổi. Theo tổng quan của Park và cộng sự (2018), quầng thâm dưới mắt là vấn đề thẩm mỹ hơn là vấn đề y khoa, nhưng định nghĩa và nguyên nhân của nó vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn. Điều các tác giả thống nhất: đây là tình trạng do nhiều yếu tố, và cách chăm sóc phải dựa trên nguyên nhân chính ở từng người.

Bài viết phân tích ba nhóm nguyên nhân — sắc tố, mạch máu và cấu trúc —, mỹ phẩm hỗ trợ được đến đâu, và khi nào nên tìm đến bác sĩ da liễu.

1. Một biểu hiện, nhiều nguyên nhân

Các tổng quan y văn chia quầng thâm quanh mắt thành các nhóm nguyên nhân chính: do sắc tố, do mạch máu, do cấu trúc và thể hỗn hợp (Michelle và cộng sự, 2021). Sarkar và cộng sự (2016) liệt kê thêm các yếu tố như di truyền, tăng sắc tố sau viêm do viêm da cơ địa hoặc viêm da tiếp xúc dị ứng, phù nề quanh mắt, mạch máu tăng sinh, bóng đổ do da chùng nhão và rãnh lệ theo tuổi. Vrcek và cộng sự (2016) nhấn mạnh rằng cả cấu trúc sâu của khuôn mặt, mô mềm và bản thân làn da đều góp phần.

Trên thực tế, nhiều người có cùng lúc hai hoặc ba nguyên nhân, nên một sản phẩm đơn lẻ hiếm khi giải quyết được toàn bộ.

2. Thâm do sắc tố

Đây là dạng da vùng mắt sẫm màu hơn thực sự do lượng melanin tăng, thường mang sắc nâu. Một số nguồn gốc thường gặp:

• Yếu tố di truyền, cơ địa: thâm từ nhỏ, nhiều người trong gia đình cùng có.
• Tăng sắc tố sau viêm: vùng mắt bị viêm da, ngứa, dụi nhiều lần để lại thâm (Sarkar và cộng sự, 2016). Mí mắt là nơi rất hay bị viêm da tiếp xúc dị ứng do mỹ phẩm — từ dầu gội, nước tẩy trang, mascara đến chất dính trên tay (Zirwas, 2019). Xem thêm viêm da tiếp xúc do mỹ phẩm.
• Ánh nắng: tia UVA, đặc biệt dải UVA dài, góp phần gây tăng sắc tố da (Bernerd và cộng sự, 2022).

Đây là nhóm mà mỹ phẩm có vai trò hỗ trợ rõ hơn cả, thông qua chống nắng, giảm kích ứng và các hoạt chất hỗ trợ làm đều màu da. Các nguyên tắc chung về sắc tố da được trình bày trong bài quản lý sắc tố da.

3. Thâm do mạch máu và da mỏng

Da dưới mắt rất mỏng. Khi lớp da này trong mờ, màu của cơ vòng mắt và mạng mạch máu bên dưới hiện lên, tạo sắc xanh tím (Park và cộng sự, 2018). Dạng này khó thay đổi bằng các hoạt chất làm sáng da vì nguyên nhân không nằm ở melanin.

Với nhóm này, mỹ phẩm chủ yếu giúp ở mức bề mặt: dưỡng ẩm cho vùng da mỏng trông căng mịn hơn, và sản phẩm trang điểm có sắc tố bù màu để che đi sắc xanh tím.

4. Bóng đổ do cấu trúc và bọng mắt

Không phải quầng thâm nào cũng là màu của da. Rãnh lệ sâu, túi mỡ dưới mắt phồng ra (bọng mắt), da chùng nhão và nếp nhăn theo tuổi tạo ra bóng đổ khiến vùng dưới mắt trông tối (Park và cộng sự, 2018). Phù nề quanh mắt cũng làm vùng này trông sưng và tối hơn (Sarkar và cộng sự, 2016).

Đây là nhóm mà mỹ phẩm can thiệp được rất ít. Theo tổng quan hệ thống của Michelle và cộng sự (2021), quầng thâm do mất thể tích đáp ứng chủ yếu với chất làm đầy hoặc ghép mỡ tự thân, còn trường hợp da chùng nhão nhiều thì phẫu thuật mí mắt là lựa chọn phù hợp — tất cả đều là can thiệp y khoa.

5. Bảng tóm tắt: nguyên nhân và vai trò của mỹ phẩm

Nhóm nguyên nhân	Dấu hiệu gợi ý	Mỹ phẩm hỗ trợ	Can thiệp y khoa (do bác sĩ quyết định)
Sắc tố	Sắc nâu, sẫm hơn vùng da xung quanh	Chống nắng, giảm kích ứng, hoạt chất hỗ trợ đều màu da, che khuyết điểm	Thuốc bôi kê đơn, lột da hoá học, laser
Mạch máu, da mỏng	Sắc xanh tím trên nền da mỏng	Dưỡng ẩm, trang điểm bù màu	Laser và các phương pháp khác
Cấu trúc	Rãnh lệ, bọng mỡ, da chùng tạo bóng đổ	Hạn chế; chủ yếu che phủ bằng trang điểm	Chất làm đầy, ghép mỡ, phẫu thuật mí

Michelle và cộng sự (2021) lưu ý bằng chứng chất lượng cao cho các phương pháp này còn ít, nên mọi khuyến nghị cần được cân nhắc thận trọng.

6. Chăm sóc vùng mắt hằng ngày

Vrcek và cộng sự (2016) xếp trang điểm và mỹ phẩm chăm sóc da vào nhóm biện pháp ít xâm lấn. Một quy trình hợp lý gồm:

• Chống nắng vùng quanh mắt bằng kem chống nắng dịu nhẹ, kết hợp kính râm và mũ khi ra ngoài.
• Tẩy trang nhẹ nhàng, không kéo, chà vùng mắt; chọn sản phẩm phù hợp với mắt nhạy cảm.
• Hạn chế dụi mắt, đặc biệt khi ngứa do dị ứng — nên khám để xử lý nguyên nhân ngứa.
• Dưỡng ẩm vùng mắt bằng kem mắt có kết cấu phù hợp, thoa bằng cách vỗ nhẹ.
• Thử sản phẩm mới thận trọng: vùng mắt dễ phản ứng, nên bắt đầu từ lượng nhỏ.
• Đặt kỳ vọng đúng: kem mắt không làm mất túi mỡ hay rãnh lệ.

7. Khi nào nên khám bác sĩ

Quầng thâm đơn thuần thường không đáng lo. Tuy vậy, nên đi khám khi bọng mắt sưng xuất hiện đột ngột hoặc kèm phù ở nơi khác; mí mắt ngứa, đỏ, bong vảy tái diễn (gợi ý viêm da); thâm lan nhanh hoặc chỉ ở một bên; hoặc khi bạn muốn cân nhắc các can thiệp y khoa. Bác sĩ sẽ xác định nguyên nhân chính trước khi đề xuất phương pháp, vì như Sarkar và cộng sự (2016) kết luận, mục tiêu là nhận diện và xử lý nguyên nhân nền cùng các yếu tố góp phần.

Ở góc độ bào chế, kem mắt cần nền dịu, hạn chế hương liệu, và được đánh giá khả năng dung nạp trên vùng da mỏng. Butter-C khuyến nghị chủ thương hiệu mô tả công dụng kem mắt ở mức “dưỡng ẩm, hỗ trợ cải thiện vẻ ngoài vùng da quanh mắt”, tránh hứa hẹn xoá bọng mắt.

Câu hỏi thường gặp

Ngủ đủ giấc có hết quầng thâm không?

Thiếu ngủ thường được nhắc đến, nhưng y văn cho thấy quầng thâm có nhiều nguyên nhân như sắc tố, mạch máu, cấu trúc. Vì vậy nhiều người ngủ đủ vẫn có quầng thâm.

Kem mắt có làm hết bọng mắt?

Không. Bọng mắt do túi mỡ hoặc da chùng là vấn đề cấu trúc; mỹ phẩm chỉ giúp da mềm mịn và che phủ ở mức bề mặt.

Có cần kem mắt riêng hay dùng chung kem dưỡng mặt?

Có thể dùng kem dưỡng mặt nếu sản phẩm dịu và không gây cay mắt. Kem mắt thường được bào chế với kết cấu và thành phần phù hợp hơn cho vùng da mỏng, nhạy cảm.

Tài liệu tham khảo

1. Sarkar R, et al. Periorbital Hyperpigmentation: A Comprehensive Review. J Clin Aesthet Dermatol. 2016. PMID 26962392.
2. Vrcek I, et al. Infraorbital Dark Circles: A Review of the Pathogenesis, Evaluation and Treatment. J Cutan Aesthet Surg. 2016. PMID 27398005.
3. Park KY, et al. Treatments of Infra-Orbital Dark Circles by Various Etiologies. Ann Dermatol. 2018. PMID 33911473.
4. Michelle L, et al. Treatments of Periorbital Hyperpigmentation: A Systematic Review. Dermatol Surg. 2021. PMID 32740208.
5. Zirwas MJ. Contact Dermatitis to Cosmetics. Clin Rev Allergy Immunol. 2019. PMID 30421329.
6. Bernerd F, et al. The Damaging Effects of Long UVA (UVA1) Rays: A Major Challenge to Preserve Skin Health and Integrity. Int J Mol Sci. 2022. PMID 35897826.