Squalane trong mỹ phẩm: công dụng, nguồn gốc và cách dùng

Squalane là một hydrocarbon no, dạng dầu lỏng không màu, được tạo ra bằng cách hydro hoá squalene — chất béo có sẵn trong bã nhờn của da người. Trong mỹ phẩm, squalane là chất làm mềm (emollient) giúp da mềm mịn, giảm cảm giác khô ráp và tạo lớp dầu nhẹ trên bề mặt; ưu điểm lớn của squalane so với squalene là bền hơn với quá trình oxy hoá.

Bài viết tóm tắt squalane trong mỹ phẩm theo góc nhìn bào chế: nguồn gốc, tính chất, những gì nghiên cứu đã cho thấy và chưa cho thấy, cùng các lưu ý khi chủ thương hiệu chọn nguyên liệu.

1. Squalane là gì?

Về hoá học, squalane là 2,6,10,15,19,23-hexamethyltetracosane, công thức C₃₀H₆₂, khối lượng phân tử khoảng 423 g/mol; PubChem mô tả đây là chất lỏng không màu, sánh. Theo tổng quan của Kim và Karadeniz (2012), squalene là hydrocarbon nhiều nối đôi (C₃₀H₅₀), còn squalane là dẫn xuất no của squalene.

Hai tên gọi rất dễ nhầm: squalene (có chữ "e") là chất tự nhiên chưa no, dễ bị oxy hoá; squalane (có chữ "a") là dạng đã bão hoà, ổn định, được dùng phổ biến làm chất làm mềm. Trên nhãn, hai chất có tên INCI riêng: Squalene và Squalane.

2. Nguồn gốc: từ gan cá mập đến ô liu

Squalene có nhiều nhất trong dầu gan cá mập, ngoài ra có trong dầu ô liu, dầu cọ, dầu mầm lúa mì, dầu dền và dầu cám gạo (Huang et al., 2009); bã nhờn người chứa khoảng 13% squalene (Kim và Karadeniz, 2012).

Squalane là dẫn xuất đã hydro hoá của squalene. Theo Camin và cộng sự (2010), squalene và squalane dùng trong dược phẩm, mỹ phẩm chủ yếu được sản xuất từ dầu gan cá mập biển sâu và từ sản phẩm chưng cất dầu ô liu; nguồn cá mập rẻ hơn nhưng bị nhóm tác giả coi là không phù hợp về đạo đức trong mỹ phẩm. Để kiểm chứng nguồn gốc, nhóm này đề xuất đo tỷ lệ đồng vị carbon (δ¹³C): squalene/squalane ô liu có δ¹³C thấp hơn rõ rệt so với nguồn cá mập, cho phép phát hiện việc pha thêm nguyên liệu cá mập từ mức 10%. Nhà cung cấp cũng có thể công bố các nguồn khác; khi đó cần hồ sơ nguồn gốc tương ứng.

3. Cơ chế tác động trên da

Làm mềm và bổ sung lipid bề mặt

Squalene là thành phần chính trong nhóm lipid chưa no trên bề mặt da; tổng quan của Huang và cộng sự (2009) ghi nhận squalene có lợi cho da ở vai trò chất làm mềm và hỗ trợ độ ẩm. Squalane là dầu không phân cực, giúp bề mặt da mềm mịn và hạn chế cảm giác khô ráp. Xem bài da khô và da mất nước.

Vì sao chọn squalane thay vì squalene?

Squalene có nhiều nối đôi nên dễ bị oxy hoá dưới tia UV. Trên tai thỏ, squalene monohydroperoxide — sản phẩm đầu tiên khi squalene bị chiếu UVA — gây nhân mụn mạnh hơn các nguyên liệu mỹ phẩm gây nhân mụn đã biết, trong khi squalene chưa oxy hoá ít gây nhân mụn hơn (Chiba et al., 2000). Squalane đã bão hoà nên không có các nối đôi dễ bị oxy hoá này; tuy vậy, các nguồn đã kiểm không có nghiên cứu nhân mụn trực tiếp trên squalane.

Dữ liệu trên tế bào

Một nghiên cứu trên nguyên bào sợi da người cho thấy squalane ở nồng độ 0,005–0,015% chống lại tác động của UVA lên stress oxy hoá và tổng hợp collagen, đồng thời kích thích tế bào di chuyển trong mô hình lành vết thương trên nguyên bào sợi (Wolosik et al., 2025). Đây là dữ liệu in vitro, chưa được xác nhận trên người.

4. Bằng chứng hiệu quả: biết gì và chưa biết gì

Trong các nguồn đã kiểm, squalane chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên tách riêng tác dụng của chính nó. Dữ liệu hiện có gồm:

• Cảm quan: Parente và cộng sự (2005) so sánh tám chất làm mềm lỏng, gồm squalane, dầu khoáng, dầu hướng dương, silicone, ester và alcohol béo, bằng hội đồng cảm quan 14 người; tính chất cảm quan của chất làm mềm dự đoán được từ độ lan tỏa, độ nhớt và sức căng bề mặt.
• Vai trò dung môi dẫn: trong nhũ tương nước-trong-dầu, thêm squalane làm tăng lưu giữ polyphenol trong da người (ex vivo) (Oliveira et al., 2022).
• Công thức phối hợp: khi squalane chỉ là một chất làm mềm trong kem dưỡng nhiều thành phần, kết quả thử nghiệm của sản phẩm không thể quy cho riêng squalane.

Vì vậy, công bố cho squalane nên ở mức "làm mềm", "giúp da mềm mịn", "bổ sung độ ẩm cho bề mặt da" thay vì các công bố chống lão hoá.

5. Nồng độ thường gặp và dạng sản phẩm

Hội đồng CIR (2023) đã xem xét các nghiên cứu mới kể từ đánh giá gốc năm 1982 và xác nhận squalane và squalene an toàn ở mức sử dụng và nồng độ được khảo sát; phần tóm tắt không nêu khoảng nồng độ cụ thể, nên bài này không trích con số.

Tiêu chí	Squalane	Squalene
Cấu trúc	Hydrocarbon no, C30H62	Hydrocarbon nhiều nối đôi, C30H50
Nguồn	Có trong các nguồn chứa squalene; nguyên liệu thương mại sản xuất bằng hydro hoá squalene	Dầu gan cá mập, ô liu, cọ, mầm lúa mì, dền, cám gạo; bã nhờn người
Nguy cơ oxy hoá	Thấp (đã bão hoà)	Cao; sản phẩm peroxide gây nhân mụn trên tai thỏ
Kết luận CIR (2023)	An toàn ở mức sử dụng và nồng độ khảo sát	An toàn ở mức sử dụng và nồng độ khảo sát

PubChem ghi nhận các chức năng của squalane trong mỹ phẩm là làm mềm, dưỡng da, dưỡng tóc và bổ sung lipid; vì vậy squalane phù hợp với kem dưỡng, sản phẩm dầu dưỡng da và dưỡng tóc.

6. Cách dùng, kết hợp và an toàn

Squalane nằm ở pha dầu và có thể phối với chất giữ ẩm (glycerin, hyaluronic acid) để công thức vừa kéo nước vừa làm mềm. Xem bài glycerin trong mỹ phẩm. Squalane cũng có thể dùng làm dung môi cho các hoạt chất tan trong dầu, như minh hoạ ở nghiên cứu polyphenol nêu trên.

Về an toàn, CIR kết luận squalane an toàn trong mỹ phẩm. Các nguồn đã kiểm không ghi nhận báo cáo kích ứng hay mẫn cảm đặc hiệu với squalane; dù vậy, người có da nhạy cảm vẫn nên thử sản phẩm mới trên vùng nhỏ. Với phụ nữ mang thai, các nguồn đã kiểm không đưa ra khuyến cáo riêng; nên hỏi ý kiến bác sĩ.

7. Góc nhìn cho chủ thương hiệu

• Nguồn gốc nguyên liệu: yêu cầu nhà cung cấp tuyên bố nguồn (ô liu, nguồn thực vật hoặc vi sinh khác, cá mập). Nếu thương hiệu công bố "squalane thực vật", cần hồ sơ chứng minh; phương pháp đồng vị carbon có thể dùng để kiểm chứng (Camin et al., 2010).
• Độ ổn định: squalane bền hơn squalene, nhưng công thức chứa dầu thực vật đi kèm vẫn cần chất chống oxy hoá và thử ổn định.
• Công bố công dụng: "làm mềm da", "giúp da mềm mịn", "dưỡng tóc mềm mượt". Tránh "chống lão hoá", "tăng collagen" vì dữ liệu chỉ ở mức tế bào.
• Pháp quy ASEAN: squalane (và cả squalene) không nằm trong Phụ lục II, III, VI bản 06/2026. Với nguyên liệu có nguồn gốc động vật, Phụ lục II (Ref 419) cấm vật liệu động vật nhóm 1 và nhóm 2 theo định nghĩa của ASEAN — đây là lý do nên lưu hồ sơ nguồn gốc.

Butter-C ứng dụng squalane trong gia công kem dưỡng ẩm và dầu dưỡng tóc, ưu tiên nguồn thực vật có tuyên bố nguồn gốc; để chọn dầu nền phù hợp, xem thêm bài lựa chọn dầu trong bào chế.

Câu hỏi thường gặp

Squalane có gây mụn không?

Nghiên cứu trên tai thỏ cho thấy chất gây nhân mụn mạnh là sản phẩm oxy hoá của squalene (squalene monohydroperoxide); squalene chưa oxy hoá gây nhân mụn ít hơn. Squalane đã bão hoà nên không có nối đôi dễ bị oxy hoá, nhưng chưa có nghiên cứu nhân mụn trực tiếp trên squalane trong các nguồn đã kiểm. Khả năng gây bít tắc còn phụ thuộc toàn công thức và cơ địa từng người.

Squalane và squalene khác nhau thế nào?

Squalene là hydrocarbon nhiều nối đôi có trong bã nhờn và dầu thực vật, dễ oxy hoá. Squalane là dạng đã hydro hoá, no hoàn toàn, bền hơn và được dùng phổ biến trong mỹ phẩm.

Squalane có phải lấy từ cá mập?

Có thể. Theo Camin và cộng sự (2010), squalane chủ yếu được sản xuất từ dầu gan cá mập hoặc từ dầu ô liu; nhà cung cấp cũng có thể công bố nguồn khác. Chỉ tuyên bố nguồn gốc của nhà cung cấp, khi cần kèm phân tích đồng vị carbon, mới cho biết chính xác lô nguyên liệu đến từ đâu.

Squalane có chống lão hoá không?

Dữ liệu về bảo vệ trước UVA mới ở mức tế bào nuôi cấy. Chưa có thử nghiệm trên người tách riêng squalane, nên không nên kỳ vọng tác dụng chống lão hoá như hoạt chất chuyên biệt.

Tài liệu tham khảo

1. Fiume M et al. Squalane and Squalene. Int J Toxicol. 2023. PMID 37752766
2. Huang ZR et al. Biological and pharmacological activities of squalene and related compounds: potential uses in cosmetic dermatology. Molecules. 2009. PMID 19169201
3. Kim SK et al. Biological importance and applications of squalene and squalane. Adv Food Nutr Res. 2012. PMID 22361190
4. Chiba K et al. Comedogenicity of squalene monohydroperoxide in the skin after topical application. J Toxicol Sci. 2000. PMID 10845185
5. Camin F et al. Stable isotope ratios of carbon and hydrogen to distinguish olive oil from shark squalene-squalane. Rapid Commun Mass Spectrom. 2010. PMID 20499327
6. Wolosik K et al. Squalane as a Promising Agent Protecting UV-Induced Inhibition of Collagen Biosynthesis and Wound Healing in Human Dermal Fibroblast. Molecules. 2025. PMID 40363772
7. Oliveira ALS et al. Effect of squalane-based emulsion on polyphenols skin penetration: Ex vivo skin study. Colloids Surf B Biointerfaces. 2022. PMID 35994992
8. Parente ME et al. Study of sensory properties of emollients used in cosmetics and their correlation with physicochemical properties. J Cosmet Sci. 2005. PMID 16116522