Viêm da cơ địa: hiểu đúng, dưỡng ẩm hằng ngày và khi nào cần khám

Viêm da cơ địa, còn gọi là chàm thể tạng (atopic dermatitis, atopic eczema), là một bệnh da viêm mạn tính đặc trưng bởi ngứa nhiều và các đợt tổn thương chàm tái đi tái lại (Weidinger và Novak, 2016). Bệnh thường khởi phát từ nhỏ nhưng cũng gặp nhiều ở người lớn. Theo hướng dẫn của Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ, viêm da cơ địa ảnh hưởng tới 25% trẻ em và 2–3% người lớn (Eichenfield và cộng sự, 2014).

Đây là bệnh lý cần bác sĩ da liễu chẩn đoán và theo dõi. Bài viết không thay thế tư vấn y khoa; mục đích là giúp người đọc hiểu cơ chế, nhận biết yếu tố làm nặng và nắm vai trò hỗ trợ của chăm sóc da hằng ngày, đặc biệt là dưỡng ẩm.

1. Nhận biết viêm da cơ địa

Theo NHS (Hệ thống Y tế Quốc gia Anh), viêm da cơ địa có thể làm da:

• ngứa;
• khô, nứt, đóng vảy, bong tróc hoặc dày lên;
• đổi màu — đỏ, tím, xám, hoặc sáng hơn, sẫm hơn vùng da xung quanh tuỳ màu da;
• nổi mụn nước hoặc chảy máu.

Vị trí hay gặp là khuỷu tay, khoeo chân và bàn tay; ở trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ thường gặp cả trên mặt. Bệnh diễn tiến thành từng đợt: có lúc triệu chứng nặng lên (đợt bùng phát), có lúc dịu đi. Viêm da cơ địa không lây. Người có bố mẹ bị chàm thể tạng, hoặc bản thân hay người thân bị hen, viêm mũi dị ứng có nguy cơ cao hơn (NHS).

Chẩn đoán dựa trên khám lâm sàng và tiền sử do bác sĩ thực hiện (Eichenfield và cộng sự, 2014). Nhiều bệnh da khác — viêm da tiếp xúc, nấm da, vảy nến — có thể trông tương tự, vì vậy không nên tự chẩn đoán.

2. Vì sao da cơ địa dễ khô và ngứa

Trước đây viêm da cơ địa được xem chủ yếu là rối loạn miễn dịch. Hiện nay, giới chuyên môn nhìn nhận đây là một cơ địa kéo dài suốt đời với biểu hiện thay đổi, trong đó khiếm khuyết hàng rào biểu bì giữ vai trò trung tâm (Weidinger và Novak, 2016).

Một mốc quan trọng là phát hiện các biến thể mất chức năng của gen mã hoá filaggrin — protein cần cho quá trình hình thành hàng rào da — là yếu tố thuận lợi rất mạnh cho viêm da cơ địa (Palmer và cộng sự, 2006). Filaggrin cũng là nguồn tạo ra các yếu tố giữ ẩm tự nhiên trong lớp sừng, nên khi thiếu hụt, da dễ khô và mất nước. Hàng rào yếu tạo điều kiện cho chất gây dị ứng và chất kích ứng thấm vào, kích hoạt phản ứng viêm; ngứa dẫn tới gãi, gãi lại làm tổn thương hàng rào thêm. Chi tiết cấu tạo hàng rào da được trình bày trong bài hàng rào bảo vệ da.

Weidinger và Novak (2016) cũng ghi nhận viêm da cơ địa làm tăng nguy cơ dị ứng thức ăn, hen, viêm mũi dị ứng và ảnh hưởng đáng kể đến tâm lý của người bệnh lẫn gia đình.

3. Những yếu tố có thể làm bệnh bùng phát

Nhóm	Ví dụ (theo NHS)	Gợi ý hằng ngày
Chất kích ứng	Xà phòng, bột giặt, một số loại vải	Tắm rửa bằng sản phẩm làm sạch dịu hoặc sản phẩm dưỡng ẩm dùng để rửa
Dị nguyên	Lông thú cưng, phấn hoa, mạt bụi nhà, một số thực phẩm	Chỉ thay đổi chế độ ăn khi có chỉ định của bác sĩ
Nhiệt độ	Nóng, thay đổi nhiệt độ đột ngột	Giữ cơ thể mát, tránh quá nóng
Nhiễm trùng da	Ví dụ nhiễm tụ cầu	Khám bác sĩ khi có dấu hiệu nhiễm trùng (mục 6)
Yếu tố khác	Căng thẳng, thay đổi nội tiết (ví dụ khi mang thai)	Theo dõi và ghi nhật ký đợt bùng phát

Mỗi người có bộ yếu tố khởi phát riêng. Ghi lại thời điểm bùng phát cùng sản phẩm, thời tiết, thực phẩm và sự kiện liên quan giúp bác sĩ và người bệnh nhận ra quy luật.

4. Dưỡng ẩm — nền tảng của chăm sóc da hằng ngày

Tổng quan Cochrane của van Zuuren và cộng sự (2017) phân tích 77 nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng về kem dưỡng ẩm cho bệnh chàm. Nhóm tác giả kết luận phần lớn sản phẩm dưỡng ẩm cho thấy một số lợi ích: cho kết quả tốt hơn khi dùng cùng phác đồ của bác sĩ, kéo dài thời gian đến đợt bùng phát kế tiếp, giảm số đợt bùng phát và giảm lượng thuốc bôi kê đơn cần dùng. Tổng quan không tìm thấy bằng chứng đáng tin cậy rằng một loại kem dưỡng ẩm vượt trội hơn loại khác. Hướng dẫn năm 2023 của Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ cũng đưa ra khuyến nghị mạnh về việc dùng kem dưỡng ẩm ở người lớn bị viêm da cơ địa (Sidbury và cộng sự, 2023).

Nói cách khác, dưỡng ẩm là phần nền, không thay thế thuốc khi bác sĩ chỉ định, và sản phẩm phù hợp là sản phẩm người bệnh thấy dễ chịu và dùng được đều đặn.

Checklist dưỡng ẩm theo khuyến nghị của NHS

• Thoa sản phẩm dưỡng ẩm thường xuyên, ít nhất 2 lần mỗi ngày, và tiếp tục cả khi da đã đỡ.
• Dùng sản phẩm dưỡng ẩm để rửa thay cho xà phòng.
• Không nhúng tay trực tiếp vào hũ kem; dùng thìa sạch hoặc chọn bao bì vòi bơm.
• Không dùng chung sản phẩm dưỡng ẩm với người khác.
• Cắt ngắn móng tay; với trẻ nhỏ có thể dùng bao tay chống gãi.
• Khi ngứa, xoa nhẹ bằng ngón tay thay vì gãi.
• Lưu ý an toàn: sản phẩm dưỡng ẩm không bắt lửa khi ở trên da, nhưng khi thấm vào quần áo, chăn, băng gạc thì các loại vải này dễ bắt lửa hơn — tránh lửa trần và thuốc lá.

Với trẻ nhỏ, nên chọn sản phẩm không hương liệu, kết cấu đủ giàu cho da khô và hỏi ý kiến bác sĩ nhi hoặc da liễu trước khi dùng.

5. Thói quen tắm rửa và sinh hoạt

• Tắm bằng nước ấm vừa phải, thời gian ngắn, dùng sản phẩm làm sạch dịu; thấm khô nhẹ rồi thoa dưỡng ẩm ngay.
• Giữ phòng ngủ thoáng mát; mặc quần áo mềm, tránh loại vải từng làm da khó chịu.
• Giặt quần áo bằng bột giặt dịu, xả kỹ.
• Chống nắng bằng quần áo và sản phẩm chống nắng dịu khi ra ngoài; thử trước sản phẩm mới ở vùng da nhỏ.

Người có da cơ địa thường cũng có da nhạy cảm với mỹ phẩm; nguyên tắc chọn sản phẩm được trình bày trong bài da nhạy cảm.

6. Khi nào cần khám bác sĩ da liễu

NHS khuyên nên đi khám khi có triệu chứng của viêm da cơ địa, hoặc khi các biện pháp đang dùng không giúp kiểm soát được. Cần khám sớm nếu vùng da bị chàm:

• có mụn nước, đóng mày, rỉ dịch hoặc có mụn mủ;
• đau, sưng hoặc nóng;
• đột ngột nặng lên hoặc lan rộng;
• kèm sốt hoặc cảm thấy mệt mỏi toàn thân.

Đây có thể là dấu hiệu nhiễm trùng hoặc biến chứng nặng cần can thiệp y khoa. Thuốc kê đơn — dạng bôi hay toàn thân — chỉ dùng theo chỉ định và theo dõi của bác sĩ; người bệnh không tự mua, tự kéo dài hoặc tự ngưng thuốc. Mỹ phẩm, kể cả sản phẩm ghi "dành cho da cơ địa", chỉ đóng vai trò hỗ trợ chăm sóc da.

7. Góc nhìn bào chế

Với sản phẩm dưỡng ẩm hướng đến da khô, da cơ địa, nhóm bào chế của Butter-C ưu tiên công thức không hương liệu, danh sách thành phần gọn, kết cấu đủ khả năng giữ ẩm và bao bì hạn chế nhiễm bẩn như vòi bơm hoặc tuýp. Hệ bảo quản vẫn cần đạt yêu cầu thử thách theo tiêu chuẩn (xem bài thử thách hệ bảo quản ISO 11930), vì da đang tổn thương càng cần sản phẩm sạch vi sinh. Một ví dụ dòng sản phẩm liên quan là dưỡng ẩm cho bé.

Câu hỏi thường gặp

Viêm da cơ địa có tự hết khi lớn không?

Theo NHS, triệu chứng thường nhẹ dần theo tuổi, nhưng đây là tình trạng mạn tính và có thể kéo dài hoặc xuất hiện lại. Mục tiêu là kiểm soát tốt triệu chứng và kéo dài thời gian ổn định.

Kem dưỡng ẩm có thay được thuốc bác sĩ kê?

Không. Dưỡng ẩm là nền tảng hỗ trợ và giúp giảm số đợt bùng phát, nhưng trong đợt bùng phát, việc dùng thuốc phải theo chỉ định của bác sĩ.

Có nên kiêng nhiều loại thực phẩm để da đỡ hơn?

Không nên tự kiêng khem. NHS khuyên chỉ thay đổi chế độ ăn khi bác sĩ yêu cầu, kể cả với mẹ đang cho con bú.

Tài liệu tham khảo

1. Weidinger S et al. Atopic dermatitis. Lancet. 2016. PMID 26377142.
2. Eichenfield LF et al. Guidelines of care for the management of atopic dermatitis: section 1. Diagnosis and assessment of atopic dermatitis. J Am Acad Dermatol. 2014. PMID 24290431.
3. Palmer CN et al. Common loss-of-function variants of the epidermal barrier protein filaggrin are a major predisposing factor for atopic dermatitis. Nat Genet. 2006. PMID 16550169.
4. van Zuuren EJ et al. Emollients and moisturisers for eczema. Cochrane Database Syst Rev. 2017. PMID 28166390.
5. Sidbury R et al. Guidelines of care for the management of atopic dermatitis in adults with topical therapies. J Am Acad Dermatol. 2023. PMID 36641009.
6. NHS. Atopic eczema. https://www.nhs.uk/conditions/atopic-eczema/