Gót chân khô nứt: nguyên nhân, chăm sóc và khi nào cần khám

Gót chân khô nứt (cracked heels) rất hay gặp: da quanh vành gót dày lên, khô cứng rồi nứt. Theo DermNet, phần lớn trường hợp chỉ gây phiền toái và kém thẩm mỹ, nhưng vết nứt sâu có thể đau khi đứng, đi lại, thậm chí chảy máu. Mỹ phẩm chỉ đóng vai trò hỗ trợ chăm sóc; phần về đái tháo đường là thông tin y khoa chung.

1. Vì sao da gót chân dễ dày lên và nứt

Theo Tagami (2008), da không lông ở lòng bàn tay, lòng bàn chân có lớp sừng rất dày để chống lực mạnh và ma sát, nhưng chức năng hàng rào rất kém. Lòng bàn chân cũng không có tuyến bã nhờn: tuyến bã có ở khắp cơ thể trừ lòng bàn tay và lòng bàn chân (Smith và Thiboutot, 2008). Xem thêm bài hàng rào bảo vệ da.

Theo DermNet, nứt gót bắt đầu từ lớp chai khô, dày quanh vành gót. Khi dồn sức nặng lên gót, đệm mỡ dưới gót phình sang hai bên, làm lớp chai kém đàn hồi tách ra.

Tắm nước nóng lâu, xà phòng mạnh làm da khô thêm, như bài da khô và da mất nước đã phân tích.

2. Khi nào là dấu hiệu bệnh lý

Ngoài da khô, DermNet liệt kê các tình trạng làm dễ nứt gót: viêm da cơ địa, viêm da lòng bàn chân thiếu niên, vảy nến (nhất là vảy nến lòng bàn tay – bàn chân), dày sừng lòng bàn tay – bàn chân, và bệnh toàn thân như đái tháo đường, suy giáp. Nấm da chân (tinea pedis) cũng cần phân biệt; IWGDF xếp nấm bàn chân vào nhóm vấn đề nhân viên y tế cần xử trí ở người đái tháo đường có nguy cơ loét bàn chân (Schaper và cộng sự, 2024). Các bệnh này cần bác sĩ chẩn đoán; kem dưỡng gót chỉ hỗ trợ giữ ẩm.

Checklist: nên đi khám khi

• Vết nứt sâu, chảy máu, đau khi đứng hoặc đi (DermNet).
• Có mủ hoặc dịch (NHS); vết nứt có thể nhiễm trùng, dẫn tới viêm mô tế bào (DermNet).
• Gót nứt nặng, hoặc tự chăm sóc khoảng một tuần không đỡ (DermNet).
• Có đái tháo đường, bệnh tuần hoàn, suy giảm miễn dịch, hoặc cao tuổi: NHS khuyên không tự xử lý chai chân.
• Bong vảy lan rộng, ngứa, hoặc có tổn thương ở vùng da khác: khám bác sĩ da liễu để phân biệt.

3. Người đái tháo đường: chăm sóc bàn chân theo hướng dẫn y khoa

Bối cảnh y khoa. DermNet lưu ý tổn thương thần kinh do đái tháo đường làm giảm cảm giác bàn chân, và vết nứt có thể dẫn tới loét. Theo hướng dẫn thực hành của Nhóm Công tác Quốc tế về Bàn chân Đái tháo đường (IWGDF, 2023), khi bàn chân mất cảm giác bảo vệ hoặc biến dạng, vùng chịu áp lực cao dày lên thành chai; lớp chai lại làm tải trọng tăng, có thể gây xuất huyết dưới da rồi loét (Schaper và cộng sự, 2024). IWGDF hướng dẫn người có nguy cơ:

• Kiểm tra bàn chân mỗi ngày, cả kẽ ngón; báo nhân viên y tế khi có phồng rộp, vết cắt, xước, loét.
• Rửa chân hằng ngày bằng nước dưới 37 °C, lau khô kẽ ngón; không sưởi chân bằng máy sưởi, túi chườm nóng.
• Không dùng hoá chất hay miếng dán để loại bỏ mắt cá, chai chân; gặp nhân viên y tế phù hợp.
• Dùng chất làm mềm cho da khô, nhưng không thoa vào kẽ ngón.
• Không đi chân trần hay chỉ đi tất, kể cả trong nhà.

Vì vậy người đái tháo đường không tự cắt da chai, không tự dùng tất lột da hay sản phẩm acid để tẩy chai, và đi khám sớm khi vết nứt chảy máu hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng.

4. Chăm sóc gót chân hằng ngày

DermNet coi phòng ngừa là cách hiệu quả: thoa kem dưỡng ẩm đều đặn. Kem cho gót thường chứa chất làm bong sừng hoặc chất hút ẩm như urea, salicylic acid, acid alpha-hydroxy (AHA, ví dụ lactic acid), saccharide isomerate (DermNet). Chất khoá ẩm như petrolatum tạo lớp màng hạn chế nước bay hơi khỏi lớp sừng; chất làm mềm như lanolin, bơ hạt mỡ giúp bề mặt da mềm hơn. Urea đến 10% chủ yếu là chất dưỡng ẩm, trên 10% có tác dụng làm bong sừng, và có thể gây nóng rát trên da tổn thương; nguồn xem bài urea trong mỹ phẩm.

Checklist tại nhà (người không có đái tháo đường hay bệnh lý bàn chân)

• Kiểm tra gót hằng ngày; khi mới nứt nhỏ, thoa kem 2–3 lần mỗi ngày (DermNet).
• Ngâm nước ấm cho chai mềm, chà nhẹ bằng đá bọt hoặc dũa chân rồi thoa kem (NHS, DermNet).
• Không tự cắt chai bằng kéo, dao lam (NHS, DermNet).
• Mang tất dày có đệm, giày vừa chân, đế mềm, có thể thêm miếng đệm gót (NHS); hạn chế dép hở gót (DermNet).
• Không thoa sản phẩm acid lên vết nứt hở; ngưng nếu châm chích kéo dài.

5. Bằng chứng về kem bàn chân có urea, lactic acid

Da chân khô nói chung. Tổng quan hệ thống của Parker và cộng sự (2017) gồm 22 nghiên cứu; urea được nghiên cứu nhiều nhất (14), kế đến ammonium lactate, muối của lactic acid (7). Chất lượng phương pháp kém đến trung bình nên không thể khuyến nghị hoạt chất nào hơn: bằng chứng hạn chế.

Người đái tháo đường (bối cảnh y khoa). Phân tích gộp của Borgström và cộng sự (2026) gồm 12 thử nghiệm ngẫu nhiên trên người đái tháo đường khô da bàn chân, chưa loét. Kem nền có thêm hoạt chất (phổ biến nhất là chất hút ẩm) giảm khô da hơn kem nền sau 2 và 4 tuần (độ tin cậy trung bình); kem chứa urea hiệu quả hơn kem nền sau 4 tuần (độ tin cậy cao); biến cố bất lợi hiếm và nhẹ. Vẫn thiếu thử nghiệm dài hạn về nguy cơ loét.

Thử nghiệm có tác giả thuộc doanh nghiệp. Trong nghiên cứu của Gin và cộng sự (2017), 4 trong 6 tác giả thuộc viện nghiên cứu của một doanh nghiệp. 167 người đái tháo đường có vết nứt hở sâu ở gót dùng kem chứa urea, glycerin, petrolatum hoặc kem đối chứng trong 4 tuần. Tỉ lệ vết nứt đích liền hoàn toàn là 46,3% so với 33,3%, chưa có ý nghĩa thống kê (P = 0,088); tỉ lệ còn vết nứt hở sâu sau 4 tuần là 6,4% so với 24,1%. Kết quả thuộc về toàn bộ công thức, là bối cảnh y khoa, không phải căn cứ công bố mỹ phẩm. Thử nghiệm kem 10% urea phối 4% lactic acid được tóm tắt trong bài urea đã dẫn. Các thử nghiệm thường ngắn (2–4 tuần); còn ít dữ liệu so sánh nồng độ hay so sánh urea với lactic acid.

6. Những hiểu lầm thường gặp

7. Góc nhìn bào chế và pháp quy

• Urea: không có mục riêng trong Phụ lục II, III, VI (bản 2026-1) và VII (bản 2025-2) ASEAN, nên không có giới hạn nồng độ; các mục có chữ "urea" là chất khác.
• Lactic acid: Phụ lục III Ref A6, sản phẩm cho da "(i) For general use": "≤ 10% total when calculated as the acids", "Final formulation ≥ pH 3.5"; mức "> 10% - 20%" chỉ cho "(ii) For professional use". Cảnh báo "Sunburn alert: This product contains an alpha hydroxy acid (AHA)…" bắt buộc khi glycolic và/hoặc lactic acid ≥ 2,5% và sản phẩm không chứa chất chống nắng; chú thích (13) miễn cho sản phẩm dùng ở vùng da không phơi nắng, kem gót có thuộc diện miễn hay không chờ pháp chế xác nhận. Mục A6 chỉ gồm glycolic, lactic acid cùng muối và ester đơn giản (tính cả sodium lactate), áp dụng cả cho tất lột da chứa các chất này.
• Salicylic acid: Phụ lục III Ref 98, tối đa 2,0% cho nhóm (b) và 0,5% cho nhóm (c) "Body lotion, eye shadow, mascara, eyeliner, lipstick, roll-on deodorant, nail polish"; "Not to be used in preparations for children under three years of age." Butter-C đọc chặt: kem bôi lưu trên cơ thể xếp nhóm (c), chờ pháp chế xác nhận.
• Công bố: theo Phụ lục 03-MP Thông tư 06/2011/TT-BYT, mỹ phẩm không được thể hiện như sản phẩm phòng hay can thiệp bệnh; cần xem xét kỹ cả thông tin nhắm vào "một nhóm người nhất định với/hoặc có những tổn thương đặt biệt", và "diệt nấm" nằm trong ví dụ công bố không được chấp nhận. Nhãn dừng ở "làm mềm vùng da dày ở gót chân", "dưỡng ẩm cho bàn chân khô ráp"; Butter-C khuyên tránh ngôn ngữ thuốc về vết nứt, nấm chân và câu "dành cho người đái tháo đường" (cách đọc thận trọng của Butter-C, Phụ lục không nêu câu này).

Khi gia công kem dưỡng gót chân, Butter-C phối chất hút ẩm, làm mềm sừng và khoá ẩm theo mức thương hiệu chọn, theo dõi pH, mùi do urea phân huỷ, và ghi nhãn không dùng trên vết nứt chảy máu, vết thương hở.

Câu hỏi thường gặp

Thoa kem bao lâu thì gót mềm hơn?

Thử nghiệm thường đánh giá sau 2 và 4 tuần. Nếu gót nứt nặng hoặc tự chăm sóc khoảng một tuần không đỡ, DermNet khuyên gặp chuyên viên chăm sóc bàn chân.

Người đái tháo đường có dùng kem dưỡng gót được không?

IWGDF khuyến khích dùng chất làm mềm cho da khô, trừ kẽ ngón. Chai, vết nứt chảy máu hay dấu hiệu nhiễm trùng cần nhân viên y tế xem; hỏi bác sĩ trước khi dùng sản phẩm có acid.

Tất lột da chân có dùng được không?

Dung dịch trong tất chứa acid; nếu là glycolic, lactic acid thì phải đáp ứng Phụ lục III Ref A6 ASEAN (mục 7). Chúng tôi chưa tìm thấy thử nghiệm có đối chứng: bằng chứng hạn chế. Không dùng khi gót nứt hở; người đái tháo đường không tự dùng.

Tài liệu tham khảo

1. Tagami H. Location-related differences in structure and function of the stratum corneum with special emphasis on those of the facial skin. Int J Cosmet Sci. 2008. PMID 19099543
2. Smith KR et al. Thematic review series: skin lipids. Sebaceous gland lipids: friend or foe? J Lipid Res. 2008. PMID 17975220
3. Parker J et al. Moisturisers for the treatment of foot xerosis: a systematic review. J Foot Ankle Res. 2017. PMID 28191040
4. Borgström K et al. Moisturizer formulations for diabetic foot xerosis: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Front Clin Diabetes Healthc. 2026. PMID 42755659
5. Gin H et al. Treatment by a moisturizer of xerosis and cracks of the feet in men and women with diabetes: a randomized, double-blind, placebo-controlled study. Diabet Med. 2017. PMID 28627029
6. Schaper NC et al. Practical guidelines on the prevention and management of diabetes-related foot disease (IWGDF 2023 update). Diabetes Metab Res Rev. 2024. PMID 37243927
7. DermNet. Cracked heel. https://dermnetnz.org/topics/cracked-heel
8. NHS. Corns and calluses. https://www.nhs.uk/conditions/corns-and-calluses/