Rụng tóc và gãy tóc: phân biệt và chăm sóc đúng cách

Tóc trên gối, trên lược có thể đến từ hai hiện tượng khác nhau: rụng tóc là sợi tóc rời khỏi nang cùng phần chân tóc, còn gãy tóc là thân tóc đứt ngang trong khi chân tóc vẫn nằm trong nang. Gãy tóc phần lớn liên quan đến cách chăm sóc, tạo kiểu; rụng tóc nhiều, kéo dài hoặc thành mảng cần bác sĩ tìm nguyên nhân. Bài viết không thay thế tư vấn y khoa.

1. Chu kỳ sống của sợi tóc

Nang tóc biến đổi theo chu kỳ suốt đời: tăng trưởng nhanh (anagen), thoái triển (catagen) và tương đối "nghỉ" (telogen). Bất thường trong chu kỳ này là nền tảng của nhiều rối loạn mọc tóc ở người (Oh và cộng sự, 2016).

Giai đoạn	Điều xảy ra	Ở da đầu khoẻ mạnh (DermNet)
Anagen	Nang tóc tạo sợi tóc, tóc dài ra	Khoảng 85% nang tóc; kéo dài khoảng 4 năm
Catagen	Nang tóc thoái triển, tóc ngừng dài	Một số ít nang tóc
Telogen	Sợi tóc nằm yên; sợi mới mọc bên dưới đẩy sợi cũ ra	Khoảng 15% nang tóc; kéo dài khoảng 4 tháng

Vì vậy rụng một lượng tóc mỗi ngày là bình thường. Theo Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ (AAD), rụng từ 50 đến 100 sợi mỗi ngày là bình thường. Sợi tóc telogen được gọi là tóc hình chùy (club hair) vì hình dạng chân tóc (DermNet).

2. Rụng tóc hay gãy tóc: nhận biết thế nào

AAD phân biệt "rụng nhiều" (hair shedding), khi mỗi ngày rụng nhiều sợi hơn hẳn bình thường, với "mất tóc" (hair loss), khi có yếu tố làm tóc ngừng mọc. Gãy tóc lại khác: tóc tổn thương giòn, dễ gãy; tổn thương kéo dài có thể làm tóc thưa, thậm chí có mảng hói (AAD).

Dấu hiệu	Gợi ý rụng tóc	Gợi ý gãy tóc
Sợi tóc rơi ra	Còn nguyên chiều dài, một đầu có chân tóc hình chùy	Đoạn dài ngắn không đều, không có chân tóc
Trên mái tóc	Thưa lan toả, thưa một vùng hoặc thành mảng	Ngọn tóc xơ, chẻ; nhiều sợi ngắn dọc thân tóc
Hoàn cảnh	Vài tháng sau sinh con, sốt cao, phẫu thuật, giảm nhiều cân, căng thẳng	Sau tẩy, nhuộm, uốn, duỗi; dùng nhiệt; buộc chặt; chải mạnh

Bảng do Butter-C tổng hợp, là suy luận từ mô tả của AAD, DermNet và thí nghiệm của Robbins và Kamath (2007); chỉ để định hướng, không dùng để tự chẩn đoán.

3. Các dạng rụng tóc cần nhận biết và nên khám bác sĩ

Rụng tóc telogen (telogen effluvium)

Sau một "cú sốc" với cơ thể, tới 70% số tóc đang tăng trưởng có thể chuyển sang giai đoạn nghỉ; tóc rụng tăng rõ khoảng 2–4 tháng sau biến cố, thưa lan toả, không để lại sẹo (DermNet). Yếu tố khởi phát gồm sinh con, sốt cao, ốm nặng, phẫu thuật, giảm nhiều cân, căng thẳng, ngưng thuốc tránh thai (AAD; DermNet). Sau sinh, tóc rụng nhiều nhất khoảng bốn tháng sau sinh và thường trở lại độ dày bình thường trong 6–9 tháng (AAD). Thể mạn tính, không rõ yếu tố khởi phát, hay gặp ở phụ nữ khoẻ mạnh 30–60 tuổi và có thể kéo dài nhiều năm (DermNet). Các nguyên nhân như rối loạn tuyến giáp, thiếu sắt cần bác sĩ xét nghiệm và xử trí (DermNet). Nếu nghi tóc rụng do thuốc, hãy hỏi bác sĩ, không tự ngưng thuốc (AAD).

Rụng tóc di truyền (androgenetic alopecia)

Theo AAD, phụ nữ thường thấy tóc thưa dần; nam giới thường có đường chân tóc lùi dần hoặc mảng hói bắt đầu ở giữa đỉnh đầu.

Rụng tóc từng mảng (alopecia areata)

AAD mô tả đây là bệnh xuất hiện ở người khoẻ mạnh, có thể gây mảng hói tròn trên da đầu, rụng lan toả, hiếm khi rụng toàn bộ. Ở trẻ em, rụng tóc từng mảng kèm vảy da đầu còn có thể là nấm da đầu — xem bài gàu và da đầu dầu.

Chẩn đoán các dạng trên thuộc về bác sĩ da liễu. AAD cho biết nhiều dạng rụng tóc đã có phương pháp can thiệp hiệu quả, bắt đầu càng sớm thì tiên lượng càng tốt; đó là thuốc kê đơn hoặc thủ thuật do bác sĩ chỉ định, ngoài phạm vi mỹ phẩm.

4. Bốn nhóm nguyên nhân làm gãy tóc

Nhiệt

AAD khuyên để tóc khô tự nhiên khi có thể, chọn mức nhiệt thấp nhất, giảm thời gian và số lần dùng lược nóng, máy uốn. Trên lọn tóc cắt rời gội và sấy 30 lần, bề mặt tóc có xu hướng tổn thương nhiều hơn khi nhiệt độ tăng; tác giả kết luận dùng máy sấy gây tổn thương bề mặt nhiều hơn để khô tự nhiên, nhưng sấy cách 15 cm, di chuyển máy liên tục lại ít gây hại hơn để khô tự nhiên (Lee và cộng sự, 2011 — dữ liệu phòng thí nghiệm). Điểm chung: tránh nhiệt cao và nguồn nhiệt quá sát tóc.

Hoá chất

Nhuộm, uốn, duỗi đều có thể làm hại tóc. AAD khuyên giãn thời gian giữa các lần làm và mỗi lần chỉ làm một dịch vụ. Trong thí nghiệm chải lọn tóc của Robbins và Kamath (2007), tẩy tóc làm tăng cả gãy đoạn ngắn lẫn đoạn dài.

Lực kéo

AAD khuyên buộc tóc lỏng, hạn chế tết sát da đầu và nối tóc. Kéo căng lâu ngày có thể gây rụng tóc do co kéo (traction alopecia): tổng quan của Billero và Miteva (2018) ghi nhận tình trạng này ở một phần ba phụ nữ gốc Phi để kiểu tóc gây chấn thương trong thời gian dài; giai đoạn muộn có thể thành rụng tóc có sẹo không hồi phục nếu vẫn giữ kiểu tóc đó.

Chải và ma sát

Khi chải khô, gãy đoạn ngắn tăng theo số lần chải vì ngọn tóc tổn thương dần; khi chải ướt, gãy đoạn ngắn ít hơn nhưng gãy đoạn dài nhiều hơn, do ma sát cao hơn và tóc ướt chịu lực kém hơn (Robbins và Kamath, 2007, thí nghiệm trên lọn tóc). AAD khuyên tóc thẳng để hơi khô rồi chải, tóc xoăn chặt chải khi còn ẩm, bằng lược răng thưa.

5. Checklist giảm gãy tóc

Theo khuyến nghị của AAD:

• Xoa dầu gội trên da đầu; khi xả, để bọt chảy qua thân tóc, không chà cả chiều dài tóc.
• Dùng dầu xả sau mỗi lần gội.
• Quấn khăn thấm nước, không chà tóc bằng khăn.
• Chỉ chải khi cần tạo kiểu, chải nhẹ, gỡ rối không giật kéo; chải 100 lần mỗi ngày là ngộ nhận.
• Buộc tóc lỏng, dùng dây buộc có bọc, thay đổi kiểu tóc.

6. Mỹ phẩm giúp được gì và không giúp được gì

Làm được: chăm sóc thân tóc. Trong thí nghiệm của Robbins và Kamath (2007), một dầu xả thương mại làm giảm cả gãy đoạn ngắn lẫn đoạn dài khi chải lọn tóc. Dầu xả làm tóc trơn, giảm lực chải (xem bài cetearyl alcohol). Từ đó có thể suy ra dầu xả, kem ủ, serum tóc giúp hạn chế gãy tóc khi chải gỡ; mức hiệu quả của từng công thức cần đo trên thành phẩm.

Không làm được: thay đổi chu kỳ nang tóc. Rụng tóc telogen, di truyền hay từng mảng bắt nguồn từ nang tóc và nguyên nhân bên trong. Thành phần hay được quảng cáo cho mọc tóc có bằng chứng hạn chế: dữ liệu về tóc của caffeine thuộc bối cảnh y khoa (xem bài caffeine trong mỹ phẩm); với gừng và biotin bôi ngoài, chưa có thử nghiệm có nhóm chứng trên người về mọc tóc.

7. Câu công bố cho sản phẩm tóc theo Phụ lục 03-MP

Phụ lục số 03-MP của Thông tư 06/2011/TT-BYT liệt kê các câu không được chấp nhận cho sản phẩm chăm sóc tóc: “Loại bỏ gàu vĩnh viễn”, “Phục hồi tế bào tóc/nang tóc”, “Làm dày sợi tóc”, “Chống rụng tóc”, “Kích thích mọc tóc”; danh mục chưa đầy đủ và quyết định cuối cùng thuộc cơ quan quản lý. Phụ lục không có câu mẫu được chấp nhận riêng cho tóc, chỉ nêu: “Những tính năng trên có thể được làm giảm nhẹ đi và mang tính mỹ phẩm hơn.” Bản tiếng Anh (Appendix III, 2007) ghi “Hair loss can be arrested or reversed” là không được chấp nhận, nhưng có “Hair loss” trong ví dụ công dụng phụ được chấp nhận, điều bản tiếng Việt không có. Xem trang Thông tư 06/2011/TT-BYT.

Không dùng (Phụ lục 03-MP)	Cách diễn đạt Butter-C đề xuất (thực hành, không phải câu trong văn bản)
“Chống rụng tóc”	“Hạn chế gãy rụng tóc do chải gỡ”, “giúp giảm gãy tóc khi chải” — khi đã thử gãy tóc trên thành phẩm
“Kích thích mọc tóc”, “Phục hồi tế bào tóc/nang tóc”	“Làm sạch tóc và da đầu”, “chăm sóc da đầu”
“Làm dày sợi tóc”	“Giúp tóc trông dày hơn” — khi có đo trên thành phẩm

Chất diện hoạt cation trong dầu xả có giới hạn ở Phụ lục III ASEAN: cetrimonium chloride và steartrimonium chloride (riêng lẻ hoặc tổng) tối đa 2,5% trong sản phẩm tóc rửa trôi, 1,0% trong sản phẩm tóc bôi lưu (Ref 286); behentrimonium chloride (riêng lẻ hoặc tổng với hai chất trên) tối đa 5,0% rửa trôi, 3,0% bôi lưu, đồng thời tổng cetrimonium chloride và steartrimonium chloride vẫn không vượt mức của Ref 286 (Ref 287). Khi gia công dầu xả, Butter-C tập trung vào độ trơn, gỡ rối, không nặng tóc, và chỉ dùng câu về gãy tóc khi có dữ liệu đo trên thành phẩm.

8. Khi nào nên khám bác sĩ da liễu

Các dấu hiệu dưới đây là gợi ý do Butter-C tổng hợp từ các nguồn đã dẫn, không phải tiêu chí chẩn đoán:

• Tóc rụng thành mảng trên da đầu hay vùng râu.
• Rụng nhiều kéo dài quá khoảng 6–9 tháng (mốc suy ra từ thời gian hồi phục thường gặp theo AAD và DermNet), hoặc không rõ biến cố nào trước đó.
• Tóc thưa dần, đường ngôi rộng ra, đường chân tóc lùi dần.
• Da đầu đỏ, đau, vảy dày, mụn mủ; rụng tóc kèm mệt mỏi, sụt cân.
• Đã đổi cách chăm sóc mà tóc không cải thiện — theo AAD, cách chăm sóc có thể không phải nguyên nhân gốc.

Câu hỏi thường gặp

Mỗi ngày rụng bao nhiêu sợi tóc là bình thường?

Theo AAD, từ 50 đến 100 sợi. Đáng chú ý là thay đổi rõ so với mức thường ngày, hoặc rụng thành mảng.

Rụng tóc sau sinh có đáng lo không?

AAD xem đây là hiện tượng bình thường, tạm thời; tóc thường trở lại độ dày bình thường trong 6–9 tháng. Suy ra từ mốc này: nếu rụng nhiều kéo dài quá 6–9 tháng, nên khám bác sĩ.

Dầu gội, dầu xả có làm hết rụng tóc không?

Không. Dầu xả giúp giảm gãy tóc khi chải gỡ; rụng tóc do nguyên nhân bên trong cần bác sĩ chẩn đoán.

Tài liệu tham khảo

1. Oh JW et al. A Guide to Studying Human Hair Follicle Cycling In Vivo. J Invest Dermatol. 2016. PMID 26763421
2. Lee Y et al. Hair shaft damage from heat and drying time of hair dryer. Ann Dermatol. 2011. PMID 22148012
3. Robbins C, Kamath Y. Hair breakage during combing. III. The effects of bleaching and conditioning on short and long segment breakage by wet and dry combing of tresses. J Cosmet Sci. 2007. PMID 17728947
4. Billero V, Miteva M. Traction alopecia: the root of the problem. Clin Cosmet Investig Dermatol. 2018. PMID 29670386
5. American Academy of Dermatology. Do you have hair loss or hair shedding? https://www.aad.org/public/diseases/hair-loss/insider/shedding
6. American Academy of Dermatology. How to stop damaging your hair. https://www.aad.org/public/diseases/hair-loss/insider/stop-damage
7. DermNet. Telogen effluvium (hair shedding). https://dermnetnz.org/topics/telogen-effluvium
8. Bộ Y tế. Thông tư 06/2011/TT-BYT, Phụ lục số 03-MP (văn bản hợp nhất): https://dav.gov.vn/upload_images/files/07_%20VBHN%20BYT%20h%E1%BB%A3p%20nh%E1%BA%A5t%20Th%C3%B4ng%20t%C6%B0%20quy%20%C4%91%E1%BB%8Bnh%20v%E1%BB%81%20qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20m%E1%BB%B9%20ph%E1%BA%A9m%20PDF.pdf · ASEAN Cosmetic Claims Guidelines (2007): https://file.go.gov.sg/appendix-iii-asean-cosmetic-claims-guidelines.pdf