BUTTER-C
Phân tích cảm giác trên da khi dùng các hoạt chất
Hai serum cùng ghi niacinamide 5% có thể cho cảm giác khác hẳn: một chiếc mát và thấm nhanh, chiếc kia nóng và đỏ ở gò má. Thứ khác nhau thường là nền, pH và dạng nguyên liệu. Bài viết tổng hợp dữ liệu đã công bố về bốn nhóm hoạt chất hay gặp và cách đánh giá cảm giác ở phòng R&D.
Người dùng "đọc" sản phẩm bằng da: châm chích vài giây sau khi thoa, nóng đỏ ở gò má, lớp dính còn lại sau năm phút. Vì thế câu hỏi "sản phẩm có hoạt chất gì" luôn đi cùng câu hỏi "hoạt chất ấy nằm trong nền nào, ở pH nào, dạng nguyên liệu nào".
Bài viết tổng hợp dữ liệu về cảm giác với niacinamide, acid AHA/BHA, vitamin C, retinoid và cách phòng R&D đánh giá; nhận định chưa có nguồn đã kiểm được ghi rõ là kinh nghiệm thực hành.
1. "Cảm giác trên da" gồm những gì
Có thể chia cảm giác khi dùng mỹ phẩm thành ba nhóm:
| Nhóm | Ví dụ | Thời điểm |
|---|---|---|
| Kích ứng cảm giác | Châm chích, nóng rát, ngứa, kim châm | Vài giây đến vài phút sau khi thoa |
| Cảm giác kết cấu | Độ trải, độ dính, độ nhờn, cảm giác sau khô (mục 4) | Trong và ngay sau khi thoa |
| Phản ứng muộn | Nóng rát, bong vảy, viêm da kích ứng (ghi nhận với retinoid, mục 3) | Sau vài ngày dùng liên tục |
DermNet gọi nhóm thứ nhất là kích ứng "cảm giác" (sensory irritation): có khó chịu nhưng không có bằng chứng viêm trên lâm sàng hay mô học; acid lactic và propylene glycol trong mỹ phẩm là nguyên nhân thường gặp, và ngưỡng xuất hiện triệu chứng khác nhau giữa từng người. Cũng theo DermNet, "da nhạy cảm" là cách gọi thông thường chứ không phải chẩn đoán y khoa, chỉ làn da kém dung nạp mỹ phẩm và sản phẩm chăm sóc cá nhân. Chi tiết xem bài da nhạy cảm.
2. Ba biến số làm cùng một hoạt chất cho cảm giác khác nhau
Nền công thức
Nền ảnh hưởng rõ tới cảm giác kết cấu: Estanqueiro và cộng sự (2016) ghi nhận tăng nồng độ chất làm đặc làm tăng độ cứng, độ dính, độ nhớt và độ khó tán của kem.
Vùng pH
Với acid hydroxy, pH và nồng độ cùng quyết định tác động. Thueson và cộng sự (1998) so sánh lactic acid 10% ở pH 2,0; 3,0 và 4,0, và lactic acid 5%, 10%, 15% ở pH 3,0: tác dụng làm bong lớp sừng phụ thuộc mạnh vào pH, tốc độ thay mới biểu bì phụ thuộc nồng độ, gợi ý phần "acid tự do" (chưa phân ly) là phần có tác dụng. Vì vậy cùng phần trăm acid nhưng khác pH là hai sản phẩm khác nhau cả về tác dụng lẫn cảm giác.
Dạng nguyên liệu
Chữ "vitamin C" trên nhãn có thể là những chất khác nhau. Trên da lợn, L-ascorbic acid chỉ vào được da khi bào chế ở pH dưới 3,5; các dẫn xuất magnesium ascorbyl phosphate, ascorbyl palmitate không làm tăng lượng L-ascorbic acid trong da (Pinnell và cộng sự, 2001). Vì vậy công thức L-ascorbic acid cần pH thấp, còn dẫn xuất có thể bào chế ở pH khác (suy luận). So sánh các dạng xem bài vitamin C trong mỹ phẩm.
3. Bốn nhóm hoạt chất và điều nghiên cứu đã ghi nhận
| Hoạt chất | Cảm giác hay được phản ánh | Hướng xử lý ở công thức (thực hành) |
|---|---|---|
| Niacinamide | Nóng, đỏ bừng ở một số người | COA có chỉ tiêu tạp chất; kiểm soát pH, nhiệt khi sản xuất; thử ổn định |
| AHA, BHA | Châm chích tức thì, khô | Chọn pH và nồng độ theo định vị; phối chất giữ ẩm; ghi tần suất dùng |
| Vitamin C (L-ascorbic acid) | Châm chích, rát | Cân nhắc nồng độ, hoặc dùng dẫn xuất khi định vị dịu nhẹ |
| Retinoid | Nóng rát, bong vảy sau vài ngày | Nồng độ phù hợp; bao bì kín sáng, kín khí; tăng dần tần suất |
Niacinamide và cảm giác đỏ bừng
Tổng quan của Wohlrab và Kreft (2014) đánh giá niacinamide là chất dung nạp tốt, an toàn, thường dùng trong mỹ phẩm. Nguyên nhân cảm giác nóng đỏ mà một số người gặp khi bôi niacinamide chưa được xác lập trong danh mục tài liệu Butter-C đã kiểm; kiểm soát tạp chất nguyên liệu là biện pháp thận trọng theo kinh nghiệm thực hành, không phải kết luận đã chứng minh. Xem thêm bài niacinamide.
Acid: vì sao châm chích ngay khi thoa
Ở nồng độ và pH khắc nghiệt, acid còn được dùng để gây kích ứng cảm giác trong nghiên cứu: glycolic acid 70% ở pH 0,6 gây châm chích, nóng rát kéo dài trung bình khoảng 24 phút trên 8 người tình nguyện (Zhai và cộng sự, 2000). Mức này cao hơn rất nhiều so với mỹ phẩm.
Retinoid: phản ứng đến muộn
Phản ứng như nóng rát, bong vảy làm người dùng khó chấp nhận retinoid; retinol, retinaldehyde ít kích ứng hơn đáng kể so với tretinoin, tazarotene (Mukherjee và cộng sự, 2006). Tretinoin, tazarotene là thuốc kê đơn, chỉ dùng theo chỉ định của bác sĩ. Xem thêm bài retinol.
4. Cảm giác kết cấu: dính, nhờn, khó tán
Đánh giá cảm quan kết cấu tốn thời gian và cần một nhóm người đã được huấn luyện. Phép đo cơ học tương quan tốt với đánh giá cảm quan, chủ yếu ở độ dễ tán, nên là cách nhanh và ít tốn kém hơn (Estanqueiro và cộng sự, 2016).
Theo kinh nghiệm phòng R&D, dính sau khô thường do chất giữ ẩm hoặc polymer ở mức cao, nhờn bóng do dầu làm mềm độ nhớt cao; cả hai được chỉnh bằng thử nghiệm trên từng công thức.
5. Châm chích thoáng qua hay kích ứng thật
Ngưỡng châm chích gắn với tình trạng hàng rào da. An và cộng sự (2007) thử châm chích bằng dung dịch acid lactic 5% trên 298 phụ nữ (thay vì 10% kinh điển, vì người châu Á phản ứng mạnh) và thấy mức châm chích tương quan thuận với lượng nước mất qua biểu bì (TEWL), không tương quan với độ ẩm, lượng dầu hay pH da.
Gợi ý cho người dùng (thực hành, không thay ý kiến bác sĩ):
- Châm chích nhẹ, hết sau vài phút, không để lại đỏ: thường là kích ứng cảm giác; có thể giảm tần suất dùng.
- Nóng rát kéo dài, đỏ, sưng, nổi mẩn hoặc bong tróc tăng dần: ngừng sản phẩm.
- Phản ứng lan rộng, nặng hoặc lặp lại với nhiều sản phẩm: nên khám bác sĩ da liễu, vì kích ứng và dị ứng là hai cơ chế khác nhau.
6. Butter-C đánh giá cảm giác ở giai đoạn R&D
Quy trình nội bộ cho mỗi mẫu:
- Phiếu cảm quan — độ trải, độ thấm, độ dính, độ bóng còn lại, cảm giác mát hoặc nóng, chấm theo thang điểm cố định.
- Ghi nhận châm chích — với công thức có acid hoặc vitamin C, ghi thời điểm xuất hiện và lúc hết châm chích trên vùng da thử.
- Theo dõi sau khô — vệt trắng, bết, khô căng sau 5 và 30 phút.
- Đối chứng — luôn có mẫu chuẩn để chấm tương đối, tránh lệch theo ngày.
Đánh giá nội bộ giúp chọn phương án công thức, nhưng không thay thế thử nghiệm trên người với thành phẩm. Các câu công bố như "dịu nhẹ", "dành cho da nhạy cảm" hay "không gây châm chích" cần dữ liệu thử trên chính sản phẩm (xem bài hồ sơ PIF).
Câu hỏi thường gặp
Châm chích khi thoa có nghĩa là sản phẩm "đang có tác dụng"?
Không. Châm chích là cảm giác, không phải thước đo hiệu quả; ngưỡng châm chích gắn với tình trạng hàng rào da của từng người (An và cộng sự, 2007).
Vì sao serum vitamin C của hãng này châm chích còn hãng kia thì không?
Có thể do khác dạng nguyên liệu, pH, nồng độ và nền (xem mục 2).
Niacinamide có gây đỏ mặt không?
Niacinamide được đánh giá là dung nạp tốt (Wohlrab và Kreft, 2014). Nếu đỏ nóng kéo dài sau khi thoa, nên ngừng sản phẩm và hỏi ý kiến bác sĩ da liễu.
Retinol làm da bong tróc, có nên dùng tiếp?
Nóng rát, bong vảy là các phản ứng kích ứng đã được ghi nhận với nhóm retinoid (Mukherjee và cộng sự, 2006). Nếu bong, rát nặng hoặc kéo dài, nên ngừng và khám bác sĩ da liễu.
Tài liệu tham khảo
- DermNet. Sensitive skin. https://dermnetnz.org/topics/sensitive-skin
- An S et al. Comparison and correlation between stinging responses to lactic acid and bioengineering parameters. Contact Dermatitis. 2007. PMID 17680863
- Zhai H et al. Strontium nitrate suppresses chemically-induced sensory irritation in humans. Contact Dermatitis. 2000. PMID 10703633
- Thueson DO et al. The roles of pH and concentration in lactic acid-induced stimulation of epidermal turnover. Dermatol Surg. 1998. PMID 9648571
- Pinnell SR et al. Topical L-ascorbic acid: percutaneous absorption studies. Dermatol Surg. 2001. PMID 11207686
- Wohlrab J, Kreft D. Niacinamide - mechanisms of action and its topical use in dermatology. Skin Pharmacol Physiol. 2014. PMID 24993939
- Mukherjee S et al. Retinoids in the treatment of skin aging: an overview of clinical efficacy and safety. Clin Interv Aging. 2006. PMID 18046911
- Estanqueiro M et al. Comparison between sensory and instrumental characterization of topical formulations: impact of thickening agents. Int J Cosmet Sci. 2016. PMID 26700373
