Cúc La Mã (chamomile) trong mỹ phẩm: làm dịu da và lưu ý dị ứng

Cúc La Mã (chamomile) trong mỹ phẩm thường là Chamomilla Recutita Flower Extract — chiết xuất từ cụm hoa của cây Matricaria chamomilla L., họ Cúc (Asteraceae, tên cũ Compositae). Theo báo cáo an toàn của Hội đồng chuyên gia CIR (2016), các thành phần từ loài cây này chủ yếu đóng vai trò hương liệu và chất dưỡng da. Trên thị trường, chiết xuất cúc thường có mặt trong sữa tắm, kem dưỡng, sản phẩm cho da nhạy cảm và cho trẻ em với hình ảnh “dịu nhẹ”.

Hai điều cần biết ngay: bằng chứng hiệu quả trên da người còn hạn chế, và cúc La Mã có thể gây dị ứng ở người đã mẫn cảm với cây họ Cúc.

1. Cúc La Mã là gì? Gọi tên cho chính xác

Trong tiếng Việt, “cúc La Mã” thường được dùng chung cho chamomile. Về thực vật học, có hai cây khác nhau mà thị trường đều gọi là chamomile:

	German chamomile (cúc Đức)	Roman chamomile (dịch sát nghĩa: cúc La Mã)
Tên khoa học	Matricaria chamomilla L.; đồng nghĩa Chamomilla recutita, Matricaria recutita	Chamaemelum nobile; đồng nghĩa Anthemis nobilis
INCI ví dụ	Chamomilla Recutita (Matricaria) Flower Extract, … Flower Oil	Anthemis Nobilis Flower Extract, … Flower Oil
Đánh giá CIR	Báo cáo năm 2016 (11 thành phần)	Báo cáo riêng năm 2017 (4 thành phần)

Nguyên liệu của bài này — Chamomilla Recutita Flower Extract — về mặt thực vật là German chamomile, không phải Roman chamomile. CIR đánh giá hai loài trong hai báo cáo riêng (CIR, 2016; Johnson et al., 2017), và dữ liệu của loài này không nên gán cho loài kia. CIR (2016) còn lưu ý nguyên liệu nguồn gốc Argentina có thể lẫn cây Anthemis cotula (dog fennel) chứa tới 7,3% anthecotulide — một sesquiterpene lactone gây dị ứng mạnh — trong khi cây nguồn gốc châu Âu chỉ chứa vết chất này; một công bố mới hơn được CIR dẫn không phát hiện anthecotulide trong 34 chế phẩm cúc.

Chiết xuất, tinh dầu hay hoạt chất tách riêng?

• Chiết xuất hoa: CIR (2016) mô tả các hỗn hợp thương mại thu bằng chiết nước–propylene glycol, hoặc ngâm hoa lâu trong hỗn hợp dầu; vì vậy nguyên liệu thường đi kèm dung môi mang.
• Tinh dầu hoa: chưng cất hơi nước, có màu xanh lam do chamazulene — chất hình thành từ matricine trong quá trình chưng cất.
• Hoạt chất tách riêng: (−)-α-bisabolol là một thành phần chính của tinh dầu, đã có bài riêng: bisabolol trong mỹ phẩm. Dữ liệu của bisabolol tinh khiết không tự động áp dụng cho chiết xuất hoa.

2. Thành phần và cơ chế trên da

Theo tổng hợp trong báo cáo CIR (2016), hoa cúc chứa 0,24–2,0% tinh dầu màu xanh lam, trong đó (−)-α-bisabolol và chamazulene chiếm 50–65% lượng tinh dầu; tinh dầu hoa có thể chứa tới 41,45% (−)-α-bisabolol. Nhóm chất ưa nước chính của hoa là flavonoid (như apigenin 7-glucoside, các glycoside của luteolin và quercetin), cùng các coumarin herniarin và umbelliferone. Tỷ lệ các nhóm chất này thay đổi theo giống cây, điều kiện trồng, cách làm khô và phương pháp chiết.

Trên người, Merfort và cộng sự (1994) đo sự thấm của ba flavone cúc (apigenin, luteolin, apigenin 7-O-glucoside) từ dung dịch cồn–nước bão hoà các flavone này (không phải chiết xuất hoa) ở 9 phụ nữ khoẻ mạnh trong 7 giờ và kết luận chúng không chỉ bám trên bề mặt mà thấm vào các lớp da sâu hơn. Các cơ chế khác chủ yếu đến từ nghiên cứu tế bào hoặc động vật, chưa đủ để thành công bố công dụng.

3. Bằng chứng hiệu quả

Nghiên cứu	Thiết kế	Kết quả chính (theo tóm tắt)
Rügge et al., 2010	Tổng quan hệ thống về tác dụng trên da của cúc La Mã	Nhiều tác dụng có lợi được gợi ý nhưng chưa nghiên cứu nào chứng minh được một cách có ý nghĩa, chủ yếu do thiết kế và chất lượng nghiên cứu
Meneses et al., 2025	Ngẫu nhiên, mù đôi; 100 người bệnh ung thư vú đang chiếu xạ; gel liposome có và không có chiết xuất cúc	Bong vảy khô 6,0% so với 12,2% (p = 0,32), không khác biệt có ý nghĩa về viêm da; nhóm có cúc báo cáo ít triệu chứng hơn trong 3 tuần đầu, nhất là ngứa (p = 0,05)
Merfort et al., 1994	Nghiên cứu thấm qua da trên 9 phụ nữ khoẻ mạnh	Flavone cúc thấm vào các lớp da sâu hơn

Dữ liệu thử nghiệm có đối chứng còn mỏng; thử nghiệm trên da chịu chiếu xạ là bối cảnh y khoa, không chuyển thành công bố mỹ phẩm.

4. Nồng độ thường gặp và dạng sản phẩm

Nguyên liệu	Nồng độ tối đa được báo cáo (khảo sát 2016)
Chiết xuất hoa — sản phẩm lưu lại trên da	0,5% (trang điểm)
Chiết xuất hoa — dầu, viên, muối tắm	0,8%
Chiết xuất hoa — son môi	0,2%
Bột hoa — sản phẩm rửa trôi	1%
Tinh dầu hoa	0,29%

Số liệu lấy từ khảo sát ngành trong báo cáo CIR (2016). Vì nguyên liệu thương mại thường là hỗn hợp với dung môi mang, cần quy đổi theo tài liệu nhà cung cấp; con số phần trăm không đồng nghĩa với hàm lượng hoạt chất. Theo cùng khảo sát, thành phần cúc có mặt trong sản phẩm lưu lại và rửa trôi, sản phẩm tóc, sản phẩm vùng mắt, sản phẩm pha tắm và sản phẩm cho trẻ em.

5. Cách dùng và kết hợp

• Phối hợp hợp lý: chiết xuất cúc có thể phối hợp với các thành phần làm dịu, giữ ẩm như panthenol, allantoin, glycerin trong nền dịu nhẹ.
• Hạn chế dồn nhiều cây họ Cúc: CIR lưu ý nhiều nguyên liệu thực vật có thể cùng góp một nhóm chất gây mẫn cảm, nên cần kiểm soát tổng lượng.
• Không tự dùng trà hoa cúc đắp hoặc rửa mắt: báo cáo CIR ghi nhận các ca viêm kết mạc dị ứng sau khi rửa mắt bằng trà hoa cúc và phù mí mắt sau khi chườm trà hoa cúc.

6. An toàn và dị ứng họ Cúc

Hội đồng CIR (2016) kết luận các thành phần từ Chamomilla recutita an toàn theo thực tế sử dụng và nồng độ hiện hành khi được bào chế để không gây mẫn cảm. Thử nghiệm áp bì lặp lại trên người (HRIPT) với sản phẩm chứa 0,2%, 0,3% và 0,4% chiết xuất hoa cho kết quả âm tính. Hội đồng giải thích yêu cầu “không gây mẫn cảm” vì hàm lượng các chất có thể gây mẫn cảm, như sesquiterpene lactone, biến động theo điều kiện trồng và phương pháp chiết.

Ở người đã dị ứng cây họ Cúc, tình hình khác hẳn:

• Sesquiterpene lactone là nhóm dị nguyên quan trọng của họ Cúc; ngoài ra có một số ca mẫn cảm với một coumarin, một sesquiterpene alcohol và một thiophene. Theo tổng quan của Paulsen (2002), dữ liệu dịch tễ chỉ có cho arnica và German chamomile, còn lại là ca riêng lẻ; trên cơ sở đó, mẫn cảm có vẻ xảy ra tương đối thường với một số ít loài như arnica, nhưng hiếm với đa số loài, đặc biệt là German chamomile vốn được dùng rộng rãi.
• Ở 190 người dị ứng họ Cúc tại Đan Mạch, phản ứng chéo giữa cúc trồng làm hoa (chrysanthemum) với feverfew, tansy và chamomile (wild chamomile trong hỗn hợp thử Compositae mix) có thể giải thích một phần tỷ lệ dương tính cao với ba cây này (Paulsen et al., 2001).
• 8/12 người mẫn cảm với cúc (chamomile) cho phản ứng dương tính với chế phẩm chứa cúc (trà, kem, thuốc mỡ, dầu). Nhóm tác giả khuyến cáo người dị ứng họ Cúc nên được cảnh báo không dùng sản phẩm bôi chứa cây họ Cúc, không chỉ vì dị nguyên thực vật mà còn vì các thành phần khác của kem có thể gây phản ứng ở người dị ứng nhiều chất (Paulsen et al., 2008).

Vì vậy, người đã biết dị ứng cây họ Cúc (ví dụ arnica, cúc trồng làm hoa) hoặc có da nhạy cảm nên tránh hoặc thử trước trên vùng da nhỏ; khi có phản ứng, xem thêm về viêm da tiếp xúc do mỹ phẩm. Phụ nữ mang thai, cho con bú: chưa đủ dữ liệu riêng cho mỹ phẩm bôi ngoài da — nên hỏi bác sĩ.

7. Góc nhìn cho chủ thương hiệu (B2B)

• Tiêu chuẩn nguyên liệu: COA cần ghi đúng loài (Matricaria chamomilla/Chamomilla recutita), bộ phận (hoa), dung môi, tỷ lệ dược liệu/dịch chiết; hỏi nhà cung cấp về kiểm soát lẫn loài và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng (CIR nhấn mạnh thực hành GMP để hạn chế tạp chất).
• Công bố công dụng: “làm dịu da”, “dưỡng da”, “hương thơm hoa cúc” là mức mỹ phẩm. Tránh “không gây dị ứng”, “an toàn cho mọi trẻ sơ sinh” hay tác dụng trên chàm, viêm da.
• Nhãn: sản phẩm cho da nhạy cảm, trẻ em nên có khuyến cáo thử trước và lưu ý người dị ứng cây họ Cúc.
• Pháp quy ASEAN: cúc La Mã (chamomile, matricaria, Chamaemelum, Anthemis), bisabolol, chamazulene, azulene và CAS 84082-60-0 không có tên trong Phụ lục II, III, VI bản 06/2026. Riêng herniarin (7-methoxycoumarin, một coumarin có trong hoa cúc) có tên ở Phụ lục II, Ref. 442 “7-Methoxycoumarin, when used as a fragrance ingredient” — mục này áp dụng cho chất khi dùng làm thành phần hương; nên đề nghị nhà cung cấp cung cấp thông tin thành phần.

Butter-C ứng dụng chiết xuất cúc La Mã trong gia công dưỡng ẩm cho bé và sản phẩm tắm gội cho bé, với nguyên liệu có COA đúng loài và đánh giá an toàn công thức trước khi đưa ra thị trường.

Câu hỏi thường gặp

Cúc La Mã và chamomile Đức có phải một loại?

Trong tiếng Việt, “cúc La Mã” thường dùng chung. Về thực vật, nguyên liệu INCI Chamomilla Recutita là German chamomile (Matricaria chamomilla); Roman chamomile là Chamaemelum nobile, INCI Anthemis Nobilis. CIR đánh giá hai loài trong hai báo cáo riêng.

Người dị ứng cây họ Cúc có dùng được không?

Người đã được xác định dị ứng cây họ Cúc nên tránh sản phẩm bôi chứa cúc, vì trong một nghiên cứu, 8/12 người mẫn cảm với cúc (chamomile) cho kết quả thử dương tính với chế phẩm chứa cúc. Nên hỏi bác sĩ da liễu.

Chiết xuất cúc khác bisabolol thế nào?

Chiết xuất là hỗn hợp nhiều chất (flavonoid, coumarin, tinh dầu…); bisabolol là một hoạt chất đơn lẻ. Dữ liệu của chất này không gán cho chất kia.

Mỹ phẩm có cúc La Mã cho bé có an toàn?

CIR kết luận các thành phần này an toàn theo thực tế sử dụng và nồng độ hiện hành khi công thức được thiết kế không gây mẫn cảm. Trẻ có cơ địa dị ứng nên được thử trước trên vùng da nhỏ; hỏi bác sĩ khi cần.

Tài liệu tham khảo

1. Cosmetic Ingredient Review (CIR). Amended Safety Assessment of Chamomilla Recutita-Derived Ingredients as Used in Cosmetics (Final Amended Report). 2016. https://www.cir-safety.org/sites/default/files/chamom062016rep.pdf
2. Johnson W Jr et al. Safety Assessment of Anthemis nobilis-Derived Ingredients as Used in Cosmetics. Int J Toxicol. 2017. PMID 28553737
3. Merfort I et al. In vivo skin penetration studies of camomile flavones. Pharmazie. 1994. PMID 8073060
4. Rügge SD et al. [Evidence of dermatological effects of chamomile]. Ugeskr Laeger. 2010. PMID 21156115
5. Meneses AG et al. Comparison of liposomal gel with and without chamomile to prevent radiation dermatitis in breast cancer patients: a randomized controlled trial. Strahlenther Onkol. 2025. PMID 39283344
6. Paulsen E et al. Sensitization and cross-reaction patterns in Danish Compositae-allergic patients. Contact Dermatitis. 2001. PMID 11683829
7. Paulsen E. Contact sensitization from Compositae-containing herbal remedies and cosmetics. Contact Dermatitis. 2002. PMID 12492516
8. Paulsen E et al. Cosmetics and herbal remedies with Compositae plant extracts - are they tolerated by Compositae-allergic patients? Contact Dermatitis. 2008. PMID 18154553