Hương liệu trong mỹ phẩm và dị ứng: nhãn, tinh dầu, «không mùi»
Theo DermNet, dị ứng hương liệu chỉ đứng sau dị ứng niken trong các nguyên nhân gây viêm da tiếp xúc dị ứng. Bài viết giải thích cơ chế, đối chiếu quy định ghi nhãn của ASEAN với EU, và chỉ ra những điểm cần đọc trên nhãn khi đã biết mình dị ứng.
Hương liệu trong mỹ phẩm là nhóm thành phần hay gây dị ứng tiếp xúc: theo DermNet, dị ứng hương liệu chỉ đứng sau dị ứng niken trong các nguyên nhân gây viêm da tiếp xúc dị ứng. Trên nhãn, một chữ «Parfum» hay «Fragrance» có thể đại diện cho một hỗn hợp gồm nhiều chất, và người dùng thường không biết trong hỗn hợp đó có gì.
Bài viết so sánh quy định ghi nhãn hương liệu của ASEAN và Liên minh châu Âu (EU), phân biệt «không hương liệu» với «không mùi», và giải thích vì sao tinh dầu cũng chứa chất gây dị ứng. Phân biệt kích ứng với dị ứng và thử áp có trong bài viêm da tiếp xúc do mỹ phẩm.
1. Hương liệu trong mỹ phẩm gồm những gì
Hương liệu có thể chiết từ thiên nhiên hoặc được tổng hợp; chúng tạo mùi dễ chịu hoặc che mùi khó chịu của các nguyên liệu khác (DermNet). Tổng quan của Sukakul và cộng sự (2024) dẫn định nghĩa của châu Âu: một hương liệu là hỗn hợp phức tạp, có thể chứa tới vài trăm thành phần hương. Một nguyên liệu hương có thể là một chất đơn lẻ, ví dụ linalool hay benzyl alcohol, hoặc là một hỗn hợp tự nhiên, ví dụ tinh dầu oải hương.
Ngoài nước hoa, DermNet liệt kê hương liệu trong sữa tắm, dầu gội, sản phẩm khử mùi, khăn ướt, son dưỡng, kem đánh răng, nước giặt.
2. Vì sao hương liệu hay gây viêm da tiếp xúc dị ứng
Dị ứng hương liệu là phản ứng quá mẫn muộn: sau khi da đã mẫn cảm với một chất, mỗi lần tiếp xúc lại có thể gây viêm sau vài giờ đến vài ngày (DermNet). Quy định (EU) 2023/1545 ghi rõ: khi một người đã mẫn cảm, một nồng độ thấp hơn nhiều cũng đủ gây triệu chứng.
Tần suất khác nhau tuỳ quần thể và bộ chất thử. Theo de Groot (2020), tới 4,5% người trưởng thành trong cộng đồng có thể dị ứng với hương liệu, và tỉ lệ có thể tới 20–25% ở những người liên tiếp được thử áp vì nghi viêm da tiếp xúc; hơn 150 chất hương đã từng gây dị ứng tiếp xúc. DermNet ghi nhận khoảng 10% người được thử áp có dị ứng hương liệu.
Một điểm khó là nhiều chất hương chỉ trở thành chất gây dị ứng sau khi biến đổi. Linalool và limonene, hai chất hương rất phổ biến, ít gây mẫn cảm ở dạng ban đầu, nhưng bị không khí oxy hoá thành các hydroperoxide gây mẫn cảm (Sukakul và cộng sự, 2024). De Groot (2020) xếp các hydroperoxide này vào nhóm chất gây mẫn cảm thường gặp, cùng với chiết xuất rêu sồi, rêu cây, isoeugenol, cinnamyl alcohol và cinnamal.
Theo dữ liệu cộng đồng châu Âu được Sukakul và cộng sự (2024) tổng hợp, sản phẩm lưu trên da là nguồn gây mẫn cảm hương liệu đáng kể nhất; de Groot (2020) nêu sản phẩm khử mùi, nước hoa và sản phẩm dùng sau cạo râu là các sản phẩm thường khởi phát mẫn cảm.
3. Nhận biết dị ứng hương liệu
Theo DermNet, dị ứng hương liệu thường là mảng da đỏ, có vảy, ngứa, có thể rát, sưng hoặc nổi mụn nước, hoặc có dạng vệt đúng chỗ tiếp xúc. Vị trí thường gặp ở nữ giới là bàn tay, mặt, cổ; ở nam giới là bàn tay, mặt, cẳng chân; vùng nách gặp ở cả hai giới.
Chẩn đoán cần bác sĩ da liễu thử áp. Bộ chất thử nền thường có hỗn hợp hương liệu I, hỗn hợp hương liệu II và nhựa thơm Peru; bác sĩ có thể thử thêm từng chất hương, tinh dầu hoặc chính sản phẩm người bệnh mang đến (Sukakul và cộng sự, 2024).
4. Ghi nhãn hương liệu: văn bản ASEAN và quy định EU
Theo Yêu cầu ghi nhãn mỹ phẩm ASEAN (ASEAN Cosmetic Labeling Requirements, Appendix II, bản ngày 4/9/2007; không phải Phụ lục II về chất cấm), bảng thành phần phải ghi đầy đủ, nhưng hỗn hợp hương và nguyên liệu của hỗn hợp đó có thể được ghi chung bằng một từ: «perfume», «fragrance», «aroma» hoặc «flavor». Thành phần thực vật thì ghi theo tên chi và tên loài.
Phụ lục III của Hướng dẫn mỹ phẩm ASEAN (bản 2026-1, ngày 22/6/2026) không có danh mục chất gây dị ứng hương liệu phải ghi tên riêng: các mục 67 đến 92 ghi «Entries left intentionally blank» (bỏ trống có chủ ý). Như vậy, theo hai văn bản này, nhãn có thể chỉ ghi «Fragrance» mà không liệt kê linalool, limonene hay chất gây dị ứng khác. Bài viết chỉ đối chiếu văn bản ASEAN; quy định riêng của từng quốc gia, nếu có, cần tra thêm.
Quy định (EU) 2023/1545 ghi rằng EU đã yêu cầu ghi tên riêng 24 chất gây dị ứng hương liệu và bổ sung 56 mục mới, trong đó có một số tinh dầu và chiết xuất; tổng cộng 80 chất phải ghi nhãn (Sukakul và cộng sự, 2024). Danh sách ban đầu gồm 26 chất; hai chất sau đó bị cấm dùng ở EU (Sukakul và cộng sự, 2024). Chất phải ghi tên riêng khi vượt 0,001% trong sản phẩm lưu trên da hoặc 0,01% trong sản phẩm rửa trôi. Sản phẩm chưa đáp ứng yêu cầu mới chỉ được đưa ra thị trường EU đến 31/7/2026 (đã qua) và được bày bán đến 31/7/2028.
| Nội dung | ASEAN (Appendix II về ghi nhãn; Phụ lục III bản 2026-1) | EU (Quy định 2023/1545) |
|---|---|---|
| Tên gọi chung cho hỗn hợp hương | perfume, fragrance, aroma hoặc flavor | parfum hoặc aroma |
| Danh mục chất gây dị ứng hương liệu phải ghi tên riêng | Không có (mục 67–92 bỏ trống) | 24 chất đã có, bổ sung 56 mục (tổng 80 chất) |
| Ngưỡng phải ghi tên riêng | Không quy định | Trên 0,001% (lưu trên da), trên 0,01% (rửa trôi) |
Nhãn đầy đủ cũng không cho biết lượng hydroperoxide hình thành khi linalool, limonene bị oxy hoá; muốn biết phải phân tích hoá học (Sukakul và cộng sự, 2024). Các nội dung bắt buộc khác trên nhãn có trong bài quy định ghi nhãn mỹ phẩm.
5. «Không hương liệu» và «không mùi» không giống nhau
Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) lưu ý: một số sản phẩm ghi «unscented» (không mùi) vẫn chứa hương liệu, cho vào vừa đủ để che mùi khó chịu của nguyên liệu khác. DermNet khuyên người dị ứng hương liệu chọn sản phẩm ghi «fragrance-free» (không hương liệu), nhưng nhắc rằng sản phẩm này vẫn có thể chứa hương che mùi.
| Cách ghi trên nhãn | Điều cần biết | Việc nên làm |
|---|---|---|
| «Không mùi» (unscented) | Sản phẩm không có mùi rõ, nhưng có thể vẫn chứa hương che mùi (FDA) | Đọc bảng thành phần, tìm Parfum, Fragrance, Aroma và tên tinh dầu |
| «Không hương liệu» (fragrance-free) | Được DermNet gợi ý, nhưng vẫn có thể có hương che mùi | Vẫn đọc bảng thành phần |
| «Tự nhiên», «thảo mộc» | Có thể chứa hương liệu không nêu tên (DermNet) | Kiểm tra tên thực vật trong bảng thành phần |
| Không có bảng thành phần | Không biết sản phẩm chứa gì | Người đã dị ứng hương liệu nên tránh (DermNet) |
6. Tinh dầu cũng chứa chất gây dị ứng
«Tự nhiên» không đồng nghĩa với không gây dị ứng. Theo tổng quan của de Groot và Schmidt (2016), gần 80 loại tinh dầu đã từng gây dị ứng tiếp xúc. Trong 55 loại được thử áp trên người nghi viêm da tiếp xúc, chín loại cho tỉ lệ dương tính trên 2%, gồm cả cam, tràm trà, sả citronella, ngọc lan tây (ylang-ylang) và đinh hương. Phần lớn phản ứng xảy ra khi bôi tinh dầu nguyên chất hoặc sản phẩm nồng độ cao. Người dị ứng một tinh dầu cũng hay phản ứng với tinh dầu khác và với hỗn hợp hương liệu, một phần vì chúng có chung thành phần.
Theo bảng tổng hợp của Sukakul và cộng sự (2024), tinh dầu ngọc lan tây chứa linalool và geraniol, tinh dầu bạc hà Âu (peppermint) chứa limonene và linalool; ba chất này đều thuộc danh sách ghi nhãn ban đầu của EU (DermNet). Nhóm tác giả lưu ý tên tinh dầu trên nhãn (tên Latin của cây) dễ bị hiểu là «chiết xuất thực vật» chứ không phải hương liệu, và tinh dầu được dùng nhiều hơn trong sản phẩm quảng cáo là «tự nhiên». Một ví dụ chi tiết có trong bài tinh dầu oải hương trong mỹ phẩm.
7. Checklist cho người nghi ngờ hoặc đã biết mình dị ứng hương liệu
- Ban ngứa tái diễn ở mặt, cổ, nách hoặc tay: khám bác sĩ da liễu để thử áp.
- Ghi lại đúng tên chất dương tính, vì một chất có thể có nhiều tên.
- Ưu tiên sản phẩm ghi «không hương liệu», và vẫn đọc bảng thành phần: tìm Parfum, Fragrance, Aroma, Flavor và tên tinh dầu.
- Tránh sản phẩm không có bảng thành phần (DermNet).
- Trước khi dùng sản phẩm lưu trên da mới có hương: DermNet gợi ý bôi một chấm lên cùng một chỗ ở cẳng tay, ngày hai lần trong hai tuần; nổi ban thì không dùng.
- Sưng mí mắt hoặc môi, nổi mụn nước, ban lan rộng: đi khám sớm; thuốc bôi hoặc thuốc uống, nếu cần, là thuốc kê đơn do bác sĩ chỉ định.
Ở góc độ bào chế, Butter-C đề nghị công thức không thêm hương cho dòng làm dịu, ví dụ tinh chất làm dịu, bảo vệ da; hàng bán sang EU cần khai chất gây dị ứng hương liệu theo quy định EU. Công thức không hương liệu vẫn có thể gây dị ứng do thành phần khác.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm ghi «không mùi» có phù hợp với người dị ứng hương liệu không?
Chưa chắc. Theo FDA, một số sản phẩm ghi «không mùi» vẫn chứa hương liệu để che mùi nguyên liệu; hãy đọc bảng thành phần.
Tinh dầu tự nhiên có dịu hơn hương liệu tổng hợp không?
Không nhất thiết. Gần 80 loại tinh dầu đã từng gây dị ứng tiếp xúc, nhất là khi dùng nguyên chất hoặc nồng độ cao (de Groot và Schmidt, 2016).
Vì sao nhiều nhãn chỉ ghi chung một chữ «Fragrance»?
Văn bản ASEAN cho phép ghi chung hỗn hợp hương bằng một từ và không có danh mục chất gây dị ứng hương liệu phải ghi tên riêng. EU thì yêu cầu ghi tên riêng khi vượt ngưỡng.
Tài liệu tham khảo
- de Groot AC. Fragrances: Contact Allergy and Other Adverse Effects. Dermatitis. 2020. PMID 31433384
- Sukakul T et al. Fragrance Contact Allergy - A Review Focusing on Patch Testing. Acta Derm Venereol. 2024. PMID 39140486
- de Groot AC, Schmidt E. Essential Oils, Part IV: Contact Allergy. Dermatitis. 2016. PMID 27427818
- DermNet. Fragrance allergy. https://dermnetnz.org/topics/fragrance-allergy
- U.S. Food and Drug Administration. Fragrances in Cosmetics. https://www.fda.gov/cosmetics/cosmetic-ingredients/fragrances-cosmetics
- ASEAN. Appendix II: ASEAN Cosmetic Labeling Requirements (4 September 2007). https://file.go.gov.sg/appendix-ii-asean-cosmetic-labelling-requirements.pdf
- ASEAN. ASEAN Cosmetic Directive, Annex III – List of substances which cosmetic products must not contain except subject to restrictions and conditions laid down, Release Version 2026-1, 22nd June 2026 (mục 67 đến 92). https://asean.org/wp-content/uploads/2026/07/Annex-III_Release_22nd-June-2026-clean.pdf
- European Commission. Commission Regulation (EU) 2023/1545 of 26 July 2023 amending Regulation (EC) No 1223/2009 as regards labelling of fragrance allergens in cosmetic products. Official Journal of the European Union, L 188, 27.7.2023. https://publications.europa.eu/resource/cellar/d2ce789e-2c4b-11ee-95a2-01aa75ed71a1.0006.03/DOC_1
BUTTER-C


