Mề đay: nhận biết, dấu hiệu cấp cứu và chăm sóc da dịu nhẹ
Mề đay là các nốt phù ngứa nổi lên đột ngột, từng nốt thường lặn trong vòng 24 giờ. Phần lớn đợt mề đay tự hết, nhưng sưng môi, lưỡi, cổ họng hoặc khó thở là dấu hiệu phải gọi cấp cứu ngay.
Mề đay (còn gọi là mày đay, tiếng Anh: urticaria hoặc hives) là tình trạng da đột ngột nổi các nốt phù hoặc mảng gồ lên, thường rất ngứa. Theo hướng dẫn quốc tế của EAACI, GA²LEN, EuroGuiDerm và APAAACI, mề đay là bệnh thường gặp do tế bào mast chi phối, biểu hiện bằng nốt phù, phù mạch hoặc cả hai; khoảng 20% số người từng bị mề đay cấp ít nhất một lần trong đời (Zuberbier và cộng sự, 2022).
Bài viết dựa chủ yếu trên Hệ thống Y tế Quốc gia Anh (NHS) và Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ (AAD). Việc tìm nguyên nhân thuộc về bác sĩ; thuốc cần được bác sĩ hoặc dược sĩ tư vấn.
1. Mề đay trông như thế nào
Theo NHS, ban mề đay là các nốt hoặc mảng gồ lên với nhiều hình dạng, kích thước; có thể ở một vùng hoặc lan khắp người; gây ngứa, châm chích hoặc nóng rát. Trên da trắng, ban có màu hồng hoặc đỏ; trên da nâu hoặc da đen, màu ban khó nhận ra hơn. Các nốt có thể to dần hoặc nhập lại với nhau (AAD).
Đặc điểm giúp nhận biết: từng nốt riêng lẻ thường biến mất trong vòng 24 giờ, nhưng nốt mới có thể xuất hiện ở chỗ khác. Với phần lớn người bệnh, một đợt mề đay kéo dài từ vài ngày đến vài tuần (AAD). Mề đay xuất hiện khi một tác nhân làm da giải phóng nhiều histamin và các chất trung gian khác (NHS).
2. Mề đay cấp tính và mạn tính
| Đặc điểm | Mề đay cấp tính | Mề đay mạn tính |
|---|---|---|
| Thời gian | Dưới 6 tuần | Từ 6 tuần trở lên (AAD) |
| Diễn tiến | Đa số tự hết trong vài ngày đến vài tuần (AAD) | Nổi đi nổi lại từ 6 tuần trở lên; bác sĩ da liễu có thể giúp kiểm soát (AAD) |
| Nguyên nhân | Có thể do dị ứng (thức ăn, côn trùng, thuốc), nhiễm trùng hoặc kích thích vật lý; nhiều trường hợp không tìm ra (AAD) | Thể tự phát: thường không tìm ra nguyên nhân; thể cảm ứng: do một kích thích vật lý cụ thể (AAD) |
Mề đay cảm ứng xuất hiện mỗi khi da gặp một kích thích như áp lực, ánh nắng hay lạnh. Dạng thường gặp nhất là chứng da vẽ nổi (dermatographism): da nổi vệt sưng ngứa ở chỗ bị gãi hoặc chà xát, và vệt này thường mất sau vài phút. Mề đay tự phát là khi không tìm ra nguyên nhân (AAD). Mề đay mạn tính làm giảm chất lượng sống và ảnh hưởng tới việc học tập, làm việc (Zuberbier và cộng sự, 2022).
3. Những tác nhân thường gặp
NHS liệt kê: một số thực phẩm; tiếp xúc với cây cỏ, động vật, hoá chất, nhựa mủ cao su (latex); lạnh; da nóng và đổ mồ hôi khi vận động, căng thẳng hoặc ăn đồ cay; thuốc; côn trùng cắn hoặc đốt; gãi hoặc đè ép lên da, kể cả quần áo chật; nhiễm trùng; vấn đề của hệ miễn dịch; hiếm hơn là nước hoặc ánh nắng.
Checklist: ghi nhật ký khi mề đay kéo dài hoặc hay tái phát (theo AAD)
- Ngày, giờ bắt đầu nổi và việc đang làm trước đó.
- Thức ăn, đồ uống và thuốc vừa dùng, kể cả thuốc giảm đau mua không cần đơn.
- Có vừa bị nóng, đổ nhiều mồ hôi, căng thẳng hoặc ốm không.
- Quần áo đang mặc và đồ đang mang theo người.
Ghi thêm tên và bảng thành phần sản phẩm mới dùng trên da (mục 7); mang nhật ký theo khi đi khám.
4. Phù mạch và dấu hiệu phải gọi cấp cứu
Một số người bị mề đay còn sưng sâu dưới da, gọi là phù mạch (angioedema) (AAD). Phù mạch thường gặp ở mặt (nhất là môi, lưỡi, mí mắt), bàn tay, bàn chân và bộ phận sinh dục, và có thể rất nguy hiểm nếu cổ họng sưng làm khó thở (NHS).
Gọi cấp cứu ngay (115 tại Việt Nam) nếu có một trong các dấu hiệu sau (NHS):
- môi, miệng, cổ họng hoặc lưỡi đột ngột sưng lên;
- thở rất nhanh, khó thở, thở khò khè, cảm giác nghẹt;
- cổ họng thắt lại hoặc khó nuốt;
- da, lưỡi hoặc môi chuyển màu xanh tím, xám hoặc tái nhợt (trên da nâu hoặc da đen, dễ thấy hơn ở lòng bàn tay, lòng bàn chân);
- đột ngột lú lẫn, lơ mơ, chóng mặt, hoặc ngất không gọi tỉnh được;
- trẻ nhỏ mềm rũ, không phản ứng như bình thường.
Theo NHS, đây có thể là dấu hiệu của phản ứng dị ứng nghiêm trọng (sốc phản vệ), cần cấp cứu tại bệnh viện; người bệnh không tự lái xe đến phòng cấp cứu. AAD bổ sung hai dấu hiệu: cảm giác sắp ngất và tim đập nhanh.
Phù mạch không phải lúc nào cũng do dị ứng: có dạng do thuốc, thường gặp nhất là nhóm ức chế men chuyển (ACE inhibitor), và dạng di truyền hiếm gặp (NHS). Không tự ngừng thuốc đang dùng; hãy hỏi bác sĩ đã kê. Sưng tái đi tái lại cần bác sĩ đánh giá.
5. Khi nào nên đi khám và vai trò của thuốc
NHS khuyên khám sớm khi mề đay không cải thiện sau 2 ngày, ban đang lan rộng, mề đay tái đi tái lại, kèm sốt cao và mệt, có sưng dưới da, hoặc khi cha mẹ lo lắng về mề đay của con. Mề đay kéo dài từ 6 tuần trở lên nên được bác sĩ da liễu khám (AAD).
Thuốc giảm triệu chứng cần bác sĩ hoặc dược sĩ tư vấn; người có bệnh mạn tính nên báo cho dược sĩ, và một số thuốc có thể không phù hợp với trẻ nhỏ (NHS).
6. Chăm sóc da dịu nhẹ khi đang nổi mề đay
Gợi ý của AAD trong lúc chờ mề đay lặn:
- Chườm mát: nhúng khăn sạch vào nước lạnh, vắt ráo, đặt lên vùng ngứa 10–20 phút.
- Kem hoặc lotion giảm ngứa: dùng đúng hướng dẫn trên nhãn; nếu bác sĩ đã kê thuốc bôi thì dùng thuốc đó.
- Tắm ngâm yến mạch keo (colloidal oatmeal) trong nước ấm, theo thời gian ghi trên bao bì. Lưu ý cho người dị ứng yến mạch có trong bài yến mạch keo trong mỹ phẩm.
- Cố gắng không gãi: gãi và chà xát có thể làm nổi thêm mề đay; nên cắt móng tay ngắn.
- Dùng sản phẩm dịu nhẹ, không hương liệu (fragrance-free). Sản phẩm "không mùi" (unscented) vẫn có thể chứa hương liệu che mùi nên vẫn có thể gây kích ứng.
- Tắm nước ấm, không tắm nước nóng; không kỳ cọ bằng khăn hay bông tắm, thoa sữa tắm bằng tay.
- Mặc quần áo rộng, chất liệu cotton để giảm cọ xát.
Các biện pháp này giúp da dễ chịu hơn, không tác động lên nguyên nhân và không thay thế thuốc khi bác sĩ chỉ định.
7. Mề đay tiếp xúc do mỹ phẩm: hiếm nhưng cần biết
Mề đay tiếp xúc (contact urticaria) xuất hiện ngay tại chỗ da chạm vào một chất, chủ yếu trong 10–30 phút sau tiếp xúc, và mất đi trong vòng 24 giờ, với biểu hiện đỏ, sưng, ngứa, châm chích hoặc nóng rát (Giménez-Arnau và cộng sự, 2022). Có hai cơ chế:
- Không qua miễn dịch: không cần mẫn cảm trước; gặp nhiều hơn và không kèm triệu chứng toàn thân. Ví dụ: cinnamaldehyde, benzoic acid, sorbic acid.
- Qua miễn dịch: cơ thể đã tạo kháng thể IgE với chất đó từ những lần tiếp xúc trước; phản ứng có thể lan toàn thân, ảnh hưởng đường thở, và nặng nhất là sốc phản vệ.
Verhulst và Goossens (2016) liệt kê các nhóm thành phần mỹ phẩm từng được báo cáo gây mề đay tiếp xúc, như thuốc nhuộm tóc, chất bảo quản, hương liệu, chất chống nắng và thành phần nguồn gốc thực vật; nhiều báo cáo thiếu đối chứng. Về tần suất, trong 159.947 bệnh nhân của mạng lưới các khoa da liễu tại Đức (IVDK) giai đoạn 2000–2014, 0,28% được chẩn đoán mề đay tiếp xúc; mỹ phẩm, kem bôi và sản phẩm chống nắng là các tác nhân được ghi nhận nhiều nhất trong nhóm này, dù các tác nhân này gặp ở người mề đay tiếp xúc ít hơn ở nhóm đối chứng không bị mề đay tiếp xúc (26,8% so với 35,6%). Các tác giả kết luận đây là bệnh hiếm, phần lớn liên quan tới nghề nghiệp, nhưng có thể tiến triển tới sốc phản vệ (Süß và cộng sự, 2019).
Mề đay tiếp xúc do mỹ phẩm có thể chỉ là đỏ, sưng thoáng qua trên mặt, dễ bị nhầm với da nhạy cảm (Giménez-Arnau và cộng sự, 2022). Mề đay tiếp xúc cũng khác viêm da tiếp xúc dị ứng, dạng xuất hiện chậm hơn, sau vài giờ đến vài ngày, và được xác định bằng thử áp (xem viêm da tiếp xúc do mỹ phẩm). Với mề đay tiếp xúc, bác sĩ dùng các test đọc nhanh như thử mở hoặc thử lẩy da (prick test); các test này phải do bác sĩ làm vì hiếm khi vẫn có thể gây phản ứng toàn thân nặng (Giménez-Arnau và cộng sự, 2022).
Theo Giménez-Arnau và cộng sự (2022), cách xử lý chính là tránh tiếp xúc với chất gây phản ứng.
8. Góc nhìn bào chế
Bảng thành phần ghi đủ tên INCI giúp người đã biết mình phản ứng với một chất tự đối chiếu được. Với da dễ kích ứng, đội ngũ dược sĩ Butter-C ưu tiên công thức gọn, cân nhắc kỹ hương liệu và nói rõ với chủ thương hiệu giới hạn của nhãn "dịu nhẹ".
Câu hỏi thường gặp
Mề đay có lây không?
Không. Mề đay không lây từ người sang người (AAD). Một số người nổi mề đay khi bị cảm lạnh hoặc nhiễm trùng khác; đó là do hệ miễn dịch của chính họ giải phóng histamin.
Vừa thoa mỹ phẩm mới thì nổi mẩn ngứa, nên làm gì?
Rửa sạch, ngừng dùng và giữ lại bao bì. Dù mẩn tự lặn, nên hỏi bác sĩ da liễu trước khi dùng lại. Nếu sưng môi, lưỡi, cổ họng hoặc khó thở, gọi cấp cứu ngay.
Mề đay kéo dài nhiều tuần có kiểm soát được không?
Có. Theo AAD, bác sĩ da liễu có thể lập kế hoạch giúp giảm triệu chứng và ngăn đợt nổi mới, kể cả khi không tìm ra nguyên nhân.
Tài liệu tham khảo
- Zuberbier T et al. The international EAACI/GA²LEN/EuroGuiDerm/APAAACI guideline for the definition, classification, diagnosis, and management of urticaria. Allergy. 2022. PMID 34536239
- Giménez-Arnau AM et al. Contact Urticaria Syndrome: a Comprehensive Review. Curr Dermatol Rep. 2022. PMID 36415744
- Verhulst L, Goossens A. Cosmetic components causing contact urticaria: a review and update. Contact Dermatitis. 2016. PMID 27593503
- Süß H et al. Contact urticaria: Frequency, elicitors and cofactors in three cohorts (Information Network of Departments of Dermatology; Network of Anaphylaxis; and Department of Dermatology, University Hospital Erlangen, Germany). Contact Dermatitis. 2019. PMID 31173644
- NHS. Hives. https://www.nhs.uk/conditions/hives/
- NHS. Angioedema. https://www.nhs.uk/conditions/angioedema/
- American Academy of Dermatology. Hives: FAQs. https://www.aad.org/public/diseases/a-z/hives-overview
- American Academy of Dermatology. Hives: How to get relief at home. https://www.aad.org/public/diseases/a-z/hives-self-care
BUTTER-C


