Đốm trắng trên da: lang ben, bạch biến và các nguyên nhân khác
Một mảng da nhạt màu có thể do nấm men, bệnh tự miễn, dấu vết sau viêm hay tuổi tác. Bài viết giúp nhận biết các nguyên nhân thường gặp, giới hạn của mỹ phẩm và lúc cần gặp bác sĩ da liễu.
Đốm trắng trên da hay mảng da nhạt màu hơn vùng xung quanh có nhiều nguyên nhân: nhiễm nấm men (lang ben), bệnh tự miễn (bạch biến), dấu vết sau viêm, chàm nhẹ ở trẻ em, hoặc thay đổi do tuổi tác và ánh nắng. Chúng trông giống nhau nhưng diễn tiến và cách xử trí khác nhau, nên chẩn đoán thuộc về bác sĩ da liễu.
Nguồn chính: DermNet, Hệ thống Y tế Quốc gia Anh (NHS), Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và một tổng quan y văn. Bảng ở mục 7 chỉ là gợi ý, không dùng để tự chẩn đoán. Tình trạng da sẫm màu hơn được trình bày trong bài quản lý sắc tố da.
1. Vì sao da có mảng nhạt màu
Màu da phụ thuộc vào melanin do tế bào sắc tố (melanocyte) tạo ra rồi chuyển sang tế bào sừng. Theo Rao và cộng sự (2023), da có thể nhạt màu khi melanin được tạo ra ít hơn, khi melanin không được chuyển sang tế bào sừng, hoặc khi tế bào sắc tố bị tổn thương hay mất đi. Mức độ có thể là giảm một phần sắc tố (da nhạt màu) hoặc mất hoàn toàn (da trắng hẳn).
Khi vùng da xung quanh rám nắng, mảng nhạt màu trông rõ hơn, nên nhiều người chỉ nhận ra đốm trắng vào mùa nắng (DermNet; Rao và cộng sự, 2023).
2. Lang ben: do nấm men Malassezia
Theo DermNet, lang ben (pityriasis versicolor, còn gọi tinea versicolor) là tình trạng nhiễm nấm men thường gặp. Nấm men Malassezia vốn sống bình thường trên da, nhất là vùng nhiều chất bã như da đầu, mặt và ngực. Lang ben xuất hiện khi nấm men này phát triển mạnh hơn bình thường, vì lý do chưa rõ. Xem thêm bài hệ vi sinh vật trên da.
- Ai hay bị: người trẻ tuổi, người ra nhiều mồ hôi; hay gặp hơn ở khí hậu nóng ẩm (DermNet).
- Vị trí và hình dạng: các mảng phẳng, tròn ở ngực, lưng trên, cánh tay, cổ hoặc bụng, có thể liên kết thành mảng lớn, có vảy mịn, đôi khi hơi ngứa (NHS).
- Màu sắc: mảng có thể màu nâu, hồng hoặc nhạt hơn da xung quanh. Trên da nâu hoặc sẫm màu, các mảng thường nhạt màu hơn (NHS; DermNet).
- Không do vệ sinh kém và không lây từ người sang người (NHS).
Bác sĩ thường nhận biết lang ben bằng mắt thường, có thể soi đèn Wood hoặc cạo vảy da soi dưới kính hiển vi (DermNet).
NHS cho biết lang ben thường chỉ hết khi được can thiệp. Các sản phẩm dùng cho lang ben, như dầu gội hoặc kem chống nấm, là thuốc và cần được dược sĩ hoặc bác sĩ tư vấn; trường hợp lan rộng có thể cần thuốc uống do bác sĩ kê. Sau khi hết nấm, màu da có thể cần vài tuần đến vài tháng để trở lại, không có nghĩa là can thiệp thất bại (DermNet). Lang ben dễ tái phát (NHS), nhất là khi thời tiết nóng ẩm trở lại (DermNet).
3. Bạch biến: mất tế bào sắc tố
Theo DermNet, bạch biến (vitiligo) là rối loạn mắc phải, kéo dài, trong đó tế bào sắc tố bị mất dần, tạo ra các mảng trắng như phấn hoặc trắng sữa, bờ rõ. Cơ chế được chấp nhận rộng rãi là hệ miễn dịch phá huỷ tế bào sắc tố. Bạch biến gặp ở khoảng 0,5–2% dân số và có thể khởi phát ở mọi lứa tuổi.
- Vị trí hay gặp: mặt, cổ, bàn tay và các nếp da (NHS); mí mắt, môi, đầu ngón tay, nách, bẹn (DermNet). Tóc mọc trong vùng bạch biến có thể bạc trắng (NHS).
- Hiện tượng Koebner: bạch biến dễ xuất hiện ở chỗ da bị tổn thương như vết cắt, vết trầy, cọ xát kéo dài hoặc cháy nắng (DermNet).
- Không do nhiễm trùng và không lây (NHS).
- Bệnh đi kèm: liên quan rõ nhất là bệnh tuyến giáp; bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu (NHS; DermNet).
NHS cho biết các mảng trắng thường tồn tại vĩnh viễn. Vùng da mất sắc tố không rám nắng được mà chỉ có thể bị cháy nắng, và cháy nắng có thể làm bạch biến lan rộng (DermNet). Bạch biến ảnh hưởng tới chất lượng sống và tâm lý của nhiều người; hỗ trợ của gia đình và tư vấn tâm lý có ích (DermNet).
4. Vảy phấn trắng: chàm nhẹ thường gặp ở trẻ em
Theo DermNet, vảy phấn trắng (pityriasis alba) là một dạng chàm (viêm da) mức độ nhẹ, chủ yếu ở trẻ từ 3 đến 16 tuổi, gặp ở khoảng 5% trẻ em. Tình trạng này hay đi kèm da khô và viêm da cơ địa (xem bài viêm da cơ địa).
- Mảng đường kính 0,5–5 cm, bờ thường không rõ, phần lớn ở má và cằm, đôi khi ở cổ, vai, cánh tay trên.
- Ít hoặc không ngứa; nhạt màu rõ hơn vào mùa hè, khô và bong vảy rõ hơn khi hanh khô.
- Mảng hồng hơi có vảy chuyển dần thành mảng nhạt màu, rồi trở lại màu da bình thường.
Vảy phấn trắng tự hết sau trung bình khoảng một năm (từ vài tháng tới hai, ba năm) và màu da trở lại hoàn toàn. Kem dưỡng ẩm có thể giúp cải thiện vẻ khô; kem chống nắng giúp hạn chế da xung quanh rám nắng nên mảng trắng ít lộ rõ (DermNet).
5. Giảm sắc tố sau viêm
Theo tổng quan của Rao và cộng sự (2023), giảm sắc tố sau viêm là tình trạng mất một phần hoặc toàn bộ sắc tố sau một đợt viêm da, sau một bệnh da do viêm hoặc nhiễm trùng, hoặc sau thủ thuật da liễu. Tình trạng này rõ hơn ở da sẫm màu và phần lớn tự cải thiện theo thời gian. Một số nguyên nhân:
- sau chàm, lang ben và nhiều bệnh da khác;
- sau laser, lột da hoá học (peel) hoặc mài da: tỉ lệ được báo cáo dao động từ 1% tới 20% số người;
- sau dùng corticoid bôi liều cao hoặc tiêm corticoid tại chỗ; đây là thuốc, chỉ dùng theo chỉ định của bác sĩ.
Thay đổi màu da sau mụn được trình bày trong bài thâm sau mụn. Theo Rao và cộng sự (2023), việc quan trọng là xác định và kiểm soát bệnh da gốc, vì các liệu pháp nhắm riêng vào tình trạng giảm sắc tố này còn hạn chế.
6. Giảm sắc tố dạng giọt vô căn
Theo DermNet, giảm sắc tố dạng giọt vô căn (idiopathic guttate hypomelanosis) là tình trạng lành tính, thường gặp: các đốm phẳng, nhạt màu hoặc trắng, đường kính thường 2–5 mm (có thể tới 1,5 cm), hay nằm ở mặt phơi nắng của cẳng tay, cẳng chân và vùng chữ V ở ngực.
- Tăng theo tuổi: khoảng 90% người ở độ tuổi 81–90 có các đốm này.
- Nguyên nhân có thể gồm lão hoá da, phơi nắng lâu dài và yếu tố di truyền.
- Các đốm không tự lên màu lại, có thể to ra và nhiều hơn theo tuổi; thường chỉ cần được bác sĩ xác nhận là lành tính, kèm chống nắng.
7. Bảng phân biệt sơ bộ và vì sao cần đi khám
| Tình trạng | Gợi ý thường gặp | Diễn tiến |
|---|---|---|
| Lang ben | Người trẻ; mảng tròn có vảy mịn ở ngực, lưng, cổ, cánh tay; hay gặp khi nóng ẩm | Thường cần thuốc; màu da trở lại sau vài tuần đến vài tháng; dễ tái phát |
| Bạch biến | Mảng trắng như phấn, bờ rõ; quanh mắt, môi, bàn tay, nếp da; có thể bạc tóc tại chỗ | Thường kéo dài; có thể lan |
| Vảy phấn trắng | Trẻ 3–16 tuổi; mảng mờ ở má, cằm; da khô | Tự hết, trung bình khoảng một năm |
| Giảm sắc tố sau viêm | Đúng vị trí từng viêm, từng làm thủ thuật hoặc bôi corticoid | Phần lớn tự cải thiện |
| Giảm sắc tố dạng giọt | Người lớn tuổi; đốm nhỏ 2–5 mm ở cẳng tay, cẳng chân | Không tự lên màu; lành tính |
Nguồn bảng: DermNet, NHS, Rao và cộng sự (2023). NHS khuyên không tự chẩn đoán, vì lang ben có thể bị nhầm với bạch biến. Bác sĩ có thể dùng đèn Wood: vùng bạch biến hiện rõ hơn dưới đèn (DermNet; NHS), còn vảy phấn trắng không rõ hơn và không phát huỳnh quang (DermNet). Nên đi khám khi:
- mảng nhạt màu kèm mất cảm giác khi chạm vào: theo WHO, đây là một dấu hiệu chính của bệnh phong, và phát hiện, can thiệp sớm giúp phòng tàn tật;
- da có mảng đổi màu chưa rõ nguyên nhân (NHS);
- đã dùng dầu gội hoặc kem chống nấm theo tư vấn mà không hiệu quả: bác sĩ có thể cân nhắc thuốc khác (NHS);
- đốm trắng làm bạn buồn phiền, ảnh hưởng tới sự tự tin hoặc công việc (NHS).
8. Mỹ phẩm giúp được gì và góc nhìn bào chế
Mỹ phẩm không làm lên màu lại vùng bạch biến và không thay thuốc chống nấm cho lang ben. Mỹ phẩm có thể hỗ trợ:
- Chống nắng: vùng bạch biến dễ cháy nắng, nên dùng kem chống nắng chỉ số cao (NHS); chống nắng cũng được khuyên với vảy phấn trắng và giảm sắc tố dạng giọt (DermNet).
- Dưỡng ẩm: giúp cải thiện vẻ khô của vảy phấn trắng (DermNet).
- Che phủ: với bạch biến, DermNet liệt kê kem trang điểm che phủ, sản phẩm chịu nước và sản phẩm tự nhuộm màu da chứa dihydroxyacetone; NHS nêu kem che phủ cho mảng nhỏ.
Ở khâu bào chế, Butter-C không công bố sản phẩm có tác dụng lên lang ben hay bạch biến; với dòng chống nắng body, công bố dừng ở mức bảo vệ da khỏi tia UV theo kết quả kiểm nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Lang ben có lây không?
Theo NHS, lang ben không lây từ người sang người và không do vệ sinh kém. DermNet ghi nhận đôi khi nhiều người trong một gia đình cùng bị.
Đã hết nấm sao vẫn còn đốm trắng?
Theo DermNet, vảy mịn là dấu hiệu nấm còn hoạt động; khi hết vảy, màu nhạt vẫn có thể kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng.
Bạch biến có lây không, kem dưỡng trắng có làm đều màu được không?
Bạch biến không lây (NHS). Kem dưỡng trắng và các mỹ phẩm khác không làm lên màu lại vùng bạch biến; can thiệp do bác sĩ da liễu quyết định, mỹ phẩm chỉ giúp che phủ và chống nắng.
Tài liệu tham khảo
- Rao M et al. Post-Inflammatory Hypopigmentation: Review of the Etiology, Clinical Manifestations, and Treatment Options. J Clin Med. 2023. PMID 36769891
- DermNet. Pityriasis versicolor. https://dermnetnz.org/topics/pityriasis-versicolor
- DermNet. Vitiligo. https://dermnetnz.org/topics/vitiligo
- DermNet. Pityriasis alba. https://dermnetnz.org/topics/pityriasis-alba
- DermNet. Idiopathic guttate hypomelanosis. https://dermnetnz.org/topics/idiopathic-guttate-hypomelanosis
- NHS. Pityriasis versicolor. https://www.nhs.uk/conditions/pityriasis-versicolor/
- NHS. Vitiligo. https://www.nhs.uk/conditions/vitiligo/
- World Health Organization. Leprosy (fact sheet). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/leprosy
BUTTER-C


