Rôm sảy (miliaria): các thể, ai dễ bị và cách làm mát da
Những nốt nhỏ li ti, ngứa châm chích sau một ngày oi bức thường là rôm sảy. Làm mát da là bước chăm sóc chính; bài viết tóm tắt những gì nguồn y khoa nói về các thể rôm sảy, kem dưỡng, phấn rôm và dấu hiệu cần đi khám.
Rôm sảy (tên y khoa: miliaria; tiếng Anh gọi là heat rash, prickly heat hay sweat rash) là tình trạng da nổi nhiều nốt nhỏ khi ống dẫn của tuyến mồ hôi bị tắc, thường gặp trong thời tiết nóng ẩm. Theo NHS (Hệ thống Y tế Quốc gia Anh), rôm sảy gây khó chịu nhưng thường vô hại và tự đỡ sau vài ngày. Chẩn đoán và dùng thuốc thuộc về bác sĩ.
1. Rôm sảy là gì?
Theo DermNet, trang tra cứu do các bác sĩ da liễu biên soạn, rôm sảy là bệnh da thường gặp do ống tuyến mồ hôi eccrine bị tắc, bị viêm, hoặc cả hai. Tuyến eccrine là loại tuyến mồ hôi có trên gần khắp bề mặt da và đổ mồ hôi thẳng lên mặt da để giúp cơ thể hạ nhiệt (xem bài mồ hôi và mùi cơ thể). Khi ống dẫn bị tắc, mồ hôi không thoát ra ngoài được mà thấm ngược vào biểu bì hoặc trung bì, tạo thành các bọng nhỏ chứa mồ hôi dưới da (Guerra và cộng sự, 2024).
Rôm sảy hay gặp nhất ở vùng khí hậu nóng ẩm, nhất là vào mùa hè, và thường tự hết mà không cần can thiệp (Guerra và cộng sự, 2024).
2. Ba thể rôm sảy theo độ sâu của chỗ tắc
DermNet chia rôm sảy thành ba thể theo vị trí ống mồ hôi bị tắc:
| Thể | Vị trí tắc | Biểu hiện | Hay gặp ở |
|---|---|---|---|
| Rôm tinh thể (miliaria crystallina) | Rất nông, trong lớp sừng | Bọng nước trong, 1–2 mm, trông như giọt mồ hôi, không viêm, dễ vỡ và để lại vảy mịn; thường ở đầu, cổ, thân trên | Tới 9% trẻ sơ sinh, tuổi trung bình 1 tuần; người lớn đang sốt |
| Rôm đỏ (miliaria rubra) | Sâu hơn, ở giữa biểu bì | Sẩn đỏ 2–4 mm, rất ngứa, nền da thường đỏ; dạng có mụn mủ gọi là miliaria pustulosa | Thể thường gặp nhất; trẻ em và người lớn mới chuyển đến vùng nhiệt đới |
| Rôm sâu (miliaria profunda) | Ở hoặc dưới ranh giới biểu bì – trung bì | Sẩn sâu cùng màu da, 1–3 mm, không gây triệu chứng, ở thân mình và tay chân | Hiếm; nam giới trưởng thành, sau nhiều đợt rôm đỏ lặp lại |
Theo DermNet, ở trẻ em rôm đỏ hay mọc ở thân mình và các nếp gấp ở cổ, nách, bẹn; ở người lớn, rôm đỏ thường ở thân trên, da đầu, cổ và các nếp gấp, nhất là chỗ quần áo cọ xát. Trên da trắng, nốt rôm có màu đỏ; trên da nâu hoặc đen, nốt rôm có thể khó thấy hơn hoặc có màu xám, trắng (NHS).
3. Vì sao ống mồ hôi bị tắc?
DermNet nêu các yếu tố chính sau:
- Ống tuyến mồ hôi của trẻ sơ sinh chưa trưởng thành.
- Môi trường nóng và ẩm.
- Vận động, tập luyện cường độ cao.
- Sốt.
- Da bị bít kín bởi băng gạc không thấm khí hoặc quần áo sợi tổng hợp sát da.
- Người nằm viện, nằm lâu trên đệm hoặc tấm lót chống thấm.
Vi khuẩn thường trú trên da có thể cũng góp phần. Hölzle và Kligman (1978) phủ da người tình nguyện bằng màng nhựa không thấm rồi kích thích ra mồ hôi bằng nhiệt: mức độ tắc mồ hôi và mức độ rôm sảy tỉ lệ thuận với mức tăng mật độ vi khuẩn hiếu khí thường trú, nhất là cầu khuẩn. Ống mồ hôi bị bít trong vài tuần, và nút bít bong đi sau khoảng 3 tuần khi biểu bì thay mới. Phần tóm tắt không nêu số người tham gia. Đây là thí nghiệm dưới màng bít kín, nên không có nghĩa là da khoẻ cần sản phẩm sát trùng (xem bài hệ vi sinh vật trên da).
4. Trẻ nhỏ và người lớn ở khí hậu nóng ẩm
Trẻ nhỏ
Theo AAD (Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ), trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dễ bị rôm sảy hơn người lớn. NHS giải thích rằng trẻ nhỏ chưa điều hoà thân nhiệt tốt như trẻ lớn và người lớn. Một khảo sát kéo dài 10 năm trên 5.387 trẻ tại một khoa sơ sinh ở Nhật Bản ghi nhận rôm sảy ở 8,5% trẻ (Hidano và cộng sự, 1986).
Rôm sảy cần được phân biệt với các loại ban khác như ban đỏ nhiễm độc sơ sinh, nhiễm nấm, viêm nang lông do vi khuẩn hay nhiễm virus herpes simplex (DermNet). Cách tắm và chăm sóc da trẻ nhỏ được trình bày ở bài da trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
Người lớn
Theo DermNet, rôm đỏ gặp ở tới 30% người lớn chuyển đến sống ở vùng nhiệt đới hoặc bất ngờ phải tiếp xúc với nóng ẩm; rôm sảy có thể xuất hiện sau vài ngày nhưng thường mất vài tháng mới đạt mức nặng nhất. Người tập luyện cường độ cao trong thời tiết nóng, người đang sốt và người bệnh nằm lâu một chỗ cũng dễ bị (mục 3).
5. Chăm sóc: làm mát là bước chính
DermNet nêu nguyên tắc: muốn rôm sảy hết cần giảm nóng và ẩm để cơ thể bớt đổ mồ hôi, đồng thời tránh kích ứng da. Phần lớn trường hợp tự hết trong một đến hai ngày sau khi chuyển sang môi trường mát hơn (DermNet).
Checklist chăm sóc tại nhà
- Đưa người bị rôm sảy, nhất là trẻ nhỏ, đến chỗ mát để cơ thể ngừng đổ mồ hôi (AAD).
- Ngủ trong phòng thoáng, mát; ở nơi có điều hoà ít nhất vài giờ mỗi ngày (DermNet).
- Mặc quần áo rộng bằng cotton; dùng chăn, ga mỏng nhẹ (NHS). Không mặc quá nhiều lớp, không mặc đồ bó (DermNet).
- Thay ngay quần áo ướt mồ hôi (DermNet).
- Tắm nước mát hoặc đắp khăn nước mát (DermNet; NHS).
- Uống đủ nước để tránh mất nước (NHS).
- Khi ngứa, châm chích: đắp vật lạnh như khăn ẩm hoặc túi đá bọc trong khăn, tối đa 20 phút; vỗ nhẹ lên vùng rôm thay vì gãi (NHS).
- Không dùng sữa tắm hoặc kem có hương liệu (NHS); không dùng quá nhiều xà phòng và chất gây kích ứng (DermNet).
Kem dưỡng có liên quan đến rôm sảy không?
Các nguồn hướng dẫn chúng tôi đã đọc không khuyên thoa kem dưỡng để làm hết rôm sảy. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng tại Khon Kaen, Thái Lan (khí hậu nhiệt đới), trẻ sơ sinh có nguy cơ cao bị viêm da cơ địa được phát chất làm mềm da (emollient) kèm hướng dẫn chăm sóc da, hoặc chỉ được hướng dẫn chăm sóc da, theo dõi 6 tháng. Nhóm dùng chất làm mềm da ít bị viêm da cơ địa hơn nhưng gặp rôm sảy và nghi nhiễm trùng da như chốc nhiều hơn; phần tóm tắt không nêu cỡ mẫu và tỉ lệ cụ thể (Techasatian và Kiatchoosakun, 2022). Với mục đích phòng viêm da cơ địa ở khí hậu nhiệt đới, nhóm tác giả gợi ý thoa khi cần, tuỳ môi trường và mức độ khô da, thay vì thoa hằng ngày. Kết quả này không áp dụng trực tiếp cho người lớn hay mọi loại kem.
Phấn rôm thì sao?
Các khuyến nghị tự chăm sóc rôm sảy của NHS, AAD và DermNet mà chúng tôi đã đọc không nhắc đến phấn rôm. Nếu gia đình vẫn dùng phấn cho trẻ, rủi ro cần lưu ý là trẻ hít phải bụi phấn: Phụ lục III ASEAN (Ref 59) yêu cầu sản phẩm dạng bột có talc dùng cho trẻ dưới 3 tuổi ghi cảnh báo để phấn xa mũi, miệng trẻ. Nên đổ phấn ra tay người lớn rồi xoa nhẹ, không rắc gần mặt trẻ; chi tiết xem bài bột talc trong mỹ phẩm.
6. Khi nào cần đi khám?
Nên gặp bác sĩ khi:
- Rôm sảy không đỡ sau vài ngày (NHS), hoặc ở trẻ nhỏ, ban vẫn còn sau vài ngày dù trẻ đã được ở chỗ mát (AAD).
- Bạn lo lắng về ban trên da của trẻ, hoặc không chắc ban đó là rôm sảy (NHS).
- Xuất hiện mụn mủ, hoặc da quanh nốt rôm sưng, đau: rôm sảy có thể bị nhiễm khuẩn thứ phát, thường do tụ cầu (DermNet).
- Trẻ sốt: theo NHS, cần được bác sĩ khám khẩn nếu trẻ dưới 3 tháng tuổi sốt 38°C, hoặc trẻ từ 3 tháng tuổi trở lên sốt từ 39°C.
- Rôm sảy nặng hoặc tái đi tái lại nhiều đợt: bác sĩ có thể cần làm thêm xét nghiệm như sinh thiết da (DermNet).
Gọi cấp cứu ngay (115 tại Việt Nam) nếu trẻ có ban kèm một trong các dấu hiệu sau (NHS): cổ cứng; sợ ánh sáng; lú lẫn, kích động hoặc không phản ứng như bình thường; khó thở hoặc thở rất nhanh; da, môi hoặc lưỡi tái, xanh, xám hoặc loang lổ; môi, miệng, họng hoặc lưỡi sưng đột ngột; cổ họng thắt lại hoặc khó nuốt; ban trông như vết bầm nhỏ hoặc chấm xuất huyết và không mờ đi khi ấn một chiếc cốc thuỷ tinh lên da. Không tự xử lý tại nhà trong các trường hợp này.
Về thuốc, dược sĩ có thể tư vấn (NHS); thuốc kê đơn khi bị nhiễm khuẩn thứ phát do bác sĩ chỉ định. Với trẻ em, hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc bôi nào.
7. Góc nhìn bào chế
Với sản phẩm dùng trong mùa nóng như sữa tắm, sữa dưỡng thể hay phấn rôm, nhóm bào chế của Butter-C ưu tiên kết cấu mỏng nhẹ, công thức không hương liệu, nhất là cho dòng trẻ em, và nhãn cảnh báo bụi phấn cho sản phẩm dạng bột. Mỹ phẩm chỉ hỗ trợ cảm giác khô thoáng; Butter-C khuyến nghị chủ thương hiệu không công bố công dụng ngăn ngừa hay làm hết rôm sảy.
Câu hỏi thường gặp
Rôm sảy có lây không?
Không. Rôm sảy có thể lan rộng trên cơ thể người bị nhưng không lây sang người khác (NHS; AAD).
Rôm sảy bao lâu thì hết?
Phần lớn trường hợp hết trong một đến hai ngày sau khi chuyển sang môi trường mát hơn (DermNet). Nếu không đỡ sau vài ngày, nên đi khám (NHS).
Có nên thoa kem dưỡng ẩm khi bị rôm sảy?
Các nguồn đã đọc không khuyên dùng kem dưỡng để làm hết rôm sảy, và NHS khuyên tránh kem có hương liệu (mục 5). Hãy ưu tiên làm mát; nếu da khô ở vùng không có rôm, chọn kết cấu mỏng nhẹ (gợi ý thực hành).
Tài liệu tham khảo
- DermNet. Heat rash (miliaria). https://dermnetnz.org/topics/miliaria
- NHS. Heat rash (prickly heat). https://www.nhs.uk/conditions/heat-rash-prickly-heat/
- NHS. Rashes in babies and children. https://www.nhs.uk/symptoms/rashes-babies-and-children/
- American Academy of Dermatology. What are those bumps on my child's skin? https://www.aad.org/public/everyday-care/itchy-skin/rash/rashes-cause-bumps
- Guerra KC et al. Miliaria. StatPearls. 2024. PMID 30725861
- Hölzle E, Kligman AM. The pathogenesis of miliaria rubra. Role of the resident microflora. Br J Dermatol. 1978. PMID 698101
- Hidano A et al. Statistical survey of skin changes in Japanese neonates. Pediatr Dermatol. 1986. PMID 3952030
- Techasatian L, Kiatchoosakun P. Effects of an emollient application on newborn skin from birth for prevention of atopic dermatitis: a randomized controlled study in Thai neonates. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2022. PMID 34545646
BUTTER-C


