Giấc ngủ, căng thẳng và làn da: bằng chứng đến đâu
Ngủ không đủ giấc thường bị cho là làm da xỉn màu, còn căng thẳng bị cho là làm mụn nổi nhiều hơn. Bài viết tổng hợp các thử nghiệm nhỏ và nghiên cứu quan sát, nêu rõ cỡ mẫu, chỉ số đã được đo và những điểm còn chưa chắc chắn.
Giấc ngủ, căng thẳng và làn da có liên quan với nhau, nhưng mức độ bằng chứng cho từng nhận định rất khác nhau. Mỹ phẩm chỉ hỗ trợ chăm sóc da; chẩn đoán bệnh da và các rối loạn giấc ngủ thuộc về bác sĩ.
1. Hai loại bằng chứng cần phân biệt
- Thử nghiệm: nhà nghiên cứu chủ động cho người tham gia thức trắng hoặc ngủ ít, hoặc tạo ra một tình huống căng thẳng, rồi đo da trước và sau. Thiết kế này cho phép bàn về nguyên nhân, nhưng các thử nghiệm về da thường nhỏ và ngắn.
- Quan sát: nhà nghiên cứu theo dõi những người vốn đã ngủ kém, hoặc đang trải qua một giai đoạn căng thẳng như mùa thi. Kết quả cho thấy mối liên quan, nhưng chưa đủ để kết luận nhân quả.
Thiếu ngủ một đêm trong phòng thí nghiệm khác với ngủ ít kéo dài nhiều tháng, nên mỗi con số dưới đây chỉ áp dụng cho đúng điều kiện đã được nghiên cứu.
2. Thiếu ngủ và vẻ ngoài khuôn mặt
Axelsson và cộng sự (2010) chụp ảnh 23 người trưởng thành khoẻ mạnh, 18–31 tuổi, ở Thuỵ Điển trong hai điều kiện: sau một đêm ngủ bình thường (8 giờ) và sau 31 giờ thức liên tục tiếp theo một đêm ngủ ít. 65 người không qua đào tạo chấm các ảnh theo thứ tự ngẫu nhiên. Khi thiếu ngủ, người tham gia bị chấm là kém khoẻ mạnh hơn, mệt mỏi hơn và kém hấp dẫn hơn. Trên thang 100 mm, điểm khoẻ mạnh trung bình giảm từ 68 xuống 63, điểm mệt mỏi tăng từ 44 lên 53, còn điểm hấp dẫn chỉ giảm từ 40 xuống 38.
Sundelin và cộng sự (2013) làm theo cách tương tự với 10 người được chụp ảnh và 40 người chấm ảnh. Khuôn mặt sau khi thiếu ngủ được đánh giá là có mí mắt sụp hơn, mắt đỏ hơn và sưng hơn, quầng thâm dưới mắt đậm hơn, da nhợt hơn, nhiều nếp nhăn nhỏ hơn và khoé miệng trễ xuống hơn. Điểm chấm cho mẩn đỏ hoặc chàm trên da thì không thay đổi có ý nghĩa thống kê.
Holding và cộng sự (2019) thực hiện một nghiên cứu lớn hơn: 181 người được phân ngẫu nhiên vào nhóm thức trắng một đêm hoặc nhóm ngủ bình thường (8–9 giờ trên giường). Màu da đo bằng máy quang phổ (ở 141 người), độ mở mắt, độ cong khoé miệng, độ thâm quanh mắt đo trên ảnh, và điểm do 63 người khác chấm đều không khác nhau giữa hai nhóm.
| Nghiên cứu | Thiết kế, cỡ mẫu | Kết quả chính |
|---|---|---|
| Axelsson và cộng sự, 2010 | 23 người, so sánh cùng một người sau đêm ngủ bình thường và sau khi thiếu ngủ; 65 người chấm ảnh | Bị chấm là kém khoẻ mạnh, mệt mỏi và kém hấp dẫn hơn; chênh lệch về độ hấp dẫn nhỏ (2/100 mm) |
| Sundelin và cộng sự, 2013 | 10 người, thiết kế tương tự; 40 người chấm ảnh | Mí mắt sụp, mắt sưng, quầng thâm, da nhợt rõ hơn; mẩn đỏ hoặc chàm không đổi |
| Holding và cộng sự, 2019 | 181 người, phân ngẫu nhiên vào hai nhóm; đo bằng máy và 63 người chấm ảnh | Không có khác biệt giữa hai nhóm |
Như vậy, bằng chứng về việc một đêm thiếu ngủ làm thay đổi vẻ ngoài khuôn mặt chưa thống nhất; trong nghiên cứu của Sundelin và cộng sự, phần lớn dấu hiệu được ghi nhận nằm ở vùng mắt.
3. Thiếu ngủ và hàng rào bảo vệ da
Cấu trúc của lớp sừng được trình bày trong bài hàng rào bảo vệ da. Hai chỉ số hay dùng để đánh giá hàng rào là lượng nước mất qua biểu bì (TEWL; chỉ số càng cao thì hàng rào càng kém kín) và tốc độ hàng rào hồi phục sau khi lớp sừng bị lột nhẹ bằng băng dính.
- Altemus và cộng sự (2001): 11 phụ nữ khoẻ mạnh thức trắng một đêm. Sau đó, tốc độ hồi phục hàng rào da sau khi lột bằng băng dính giảm, đồng thời nồng độ một số chất truyền tin gây viêm trong máu (interleukin-1 beta, TNF-alpha) tăng.
- Léger và cộng sự (2022): 24 phụ nữ 30–55 tuổi, vốn ngủ tốt, chỉ ngủ 3 giờ mỗi đêm trong 2 đêm liên tiếp. Sau 2 đêm, da mặt có độ ẩm thấp hơn, TEWL cao hơn, khả năng co giãn của da giảm và pH trung bình tăng nhẹ từ 4,8 lên 4,9. Độ sáng và độ bão hoà màu da trên ảnh giảm. Một số tác giả làm việc cho bộ phận nghiên cứu của một tập đoàn mỹ phẩm.
Cả hai nghiên cứu chỉ gồm phụ nữ và có cỡ mẫu nhỏ; phần tóm tắt của hai nghiên cứu không cho biết các thay đổi kéo dài bao lâu sau khi ngủ bù.
4. Căng thẳng và da: hàng rào da, mụn, các bệnh da viêm
Trong cùng nghiên cứu của Altemus và cộng sự (2001), 25 phụ nữ tham gia một buổi phỏng vấn được thiết kế để gây căng thẳng trong phòng thí nghiệm. Sau buổi phỏng vấn, hàng rào da hồi phục chậm hơn, nồng độ cortisol và norepinephrine trong máu tăng. Ở nhóm 10 phụ nữ tham gia 3 ngày tập thể dục gắng sức, tốc độ hồi phục của hàng rào da không bị ảnh hưởng.
Mụn. Chiu và cộng sự (2003) theo dõi 22 sinh viên bị mụn (15 nữ, 7 nam) vào thời điểm không thi và vào mùa thi. Trong mùa thi, mức độ mụn và điểm căng thẳng tự đánh giá đều cao hơn. Sau khi hiệu chỉnh theo thay đổi về số giờ ngủ, chất lượng giấc ngủ và chế độ ăn, mức tăng của mụn vẫn tương quan với mức tăng căng thẳng (r = 0,61). Đây là nghiên cứu quan sát nhỏ (đoàn hệ tiến cứu), không có nhóm đối chứng. Mối liên quan giữa căng thẳng, androgen (nhóm hormone kích thích tuyến bã) và mụn được trình bày trong bài mụn nội tiết ở phụ nữ trưởng thành.
Viêm da cơ địa, vảy nến, rosacea. Theo Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ (AAD), một số bệnh da như vảy nến và viêm da cơ địa thường xuất hiện lần đầu khi một người đang rất căng thẳng. AAD cũng cho biết căng thẳng có thể làm nhiều bệnh da bùng phát, gồm mụn, chàm, vảy nến và rosacea, và khuyên tìm cách lành mạnh để kiểm soát căng thẳng. Cách chăm sóc da hằng ngày khi bị vảy nến có trong bài vảy nến và chăm sóc da.
5. Viêm da cơ địa và giấc ngủ
Ở người bị viêm da cơ địa, bệnh da cũng ảnh hưởng ngược lại tới giấc ngủ. Phân tích gộp của Guo và cộng sự (2023) gồm 7 nghiên cứu quan sát (bệnh – chứng hoặc đoàn hệ) với 173 người bệnh và 122 người đối chứng, trong đó giấc ngủ được đo bằng máy (đa ký giấc ngủ hoặc thiết bị đeo đo vận động), không dựa vào lời kể. So với người đối chứng, người bệnh có:
- tổng thời gian ngủ ngắn hơn khoảng 14 phút;
- hiệu suất giấc ngủ thấp hơn 5,6 điểm phần trăm;
- thời gian thức giấc sau khi đã ngủ dài hơn khoảng 30 phút.
Tổng thời gian ngủ giảm nhiều hơn ở người lớn (khoảng 41 phút) so với trẻ em. Nhóm tác giả kết luận viêm da cơ địa chủ yếu làm người bệnh khó duy trì giấc ngủ, hơn là khó đi vào giấc ngủ. Người bị ngứa đến mức mất ngủ nên khám bác sĩ da liễu để được đánh giá và kiểm soát bệnh.
6. «Beauty sleep» và kem dưỡng «ban đêm»
«Beauty sleep» là một cách nói quen thuộc trong tiếng Anh, với ý ngủ đủ giúp một người trông đẹp hơn; nghiên cứu của Axelsson và cộng sự (2010) dùng chính cụm từ này làm tên bài. Các thử nghiệm về thiếu ngủ ở mục 2 và 3 chỉ đo tác động của việc ngủ quá ít, không đo lợi ích của việc ngủ nhiều hơn mức bình thường.
Về mặt bào chế, kem dưỡng «ban đêm» thường khác kem ban ngày ở kết cấu: thường đặc hơn, nhiều chất làm mềm hơn, và không cần chứa chất chống nắng. Một số hoạt chất bị ánh sáng phân huỷ, như retinol, vì vậy thường được dùng vào buổi tối (xem bài retinol trong mỹ phẩm). Các nguồn trong bài không có nghiên cứu nào cho thấy một loại kem dưỡng bù lại được tác động của việc thiếu ngủ.
Checklist chăm sóc da cho người hay thức khuya hoặc đang căng thẳng
- Buổi tối: làm sạch dịu nhẹ và thoa kem dưỡng ẩm; không thêm nhiều sản phẩm mới cùng lúc khi da đang khô, rát.
- Buổi sáng: dùng kem chống nắng như thường lệ.
- Không tự dùng thuốc ngủ hay sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ; mất ngủ kéo dài nên trao đổi với bác sĩ.
- Ngứa làm thức giấc nhiều đêm, mảng da đỏ có vảy bùng phát, mụn để lại thâm hoặc sẹo: nên khám bác sĩ da liễu.
Butter-C gia công kem dưỡng ban đêm với công bố ở mức dưỡng ẩm, làm mềm da, và không xây dựng công bố kiểu «thay thế giấc ngủ» hay «xoá dấu hiệu thiếu ngủ»: các nghiên cứu trong bài không đánh giá sản phẩm nào như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Thức trắng một đêm có làm da xấu đi thấy rõ không?
Kết quả chưa thống nhất. Hai thử nghiệm nhỏ (23 và 10 người) ghi nhận người chấm ảnh thấy khuôn mặt sau khi thiếu ngủ trông mệt mỏi, kém khoẻ mạnh hơn (Axelsson và cộng sự, 2010) hoặc mí mắt sụp, quầng thâm rõ hơn (Sundelin và cộng sự, 2013). Nghiên cứu phân ngẫu nhiên 181 người không thấy khác biệt (Holding và cộng sự, 2019).
Căng thẳng có làm mụn nặng hơn không?
Một nghiên cứu trên 22 sinh viên ghi nhận mụn nặng hơn trong mùa thi, tương quan với mức căng thẳng (Chiu và cộng sự, 2003). AAD xếp căng thẳng vào các yếu tố có thể làm mụn bùng phát. Mụn còn liên quan tới nhiều yếu tố khác, nên giảm căng thẳng chỉ là một phần của việc chăm sóc.
Có cần mua kem «ban đêm» riêng không?
Không bắt buộc. Một kem dưỡng ẩm hợp với loại da có thể dùng cả sáng lẫn tối; ban ngày cần thêm kem chống nắng.
Tài liệu tham khảo
- Axelsson J et al. Beauty sleep: experimental study on the perceived health and attractiveness of sleep deprived people. BMJ. 2010. PMID 21156746
- Sundelin T et al. Cues of fatigue: effects of sleep deprivation on facial appearance. Sleep. 2013. PMID 23997369
- Holding BC et al. The effect of sleep deprivation on objective and subjective measures of facial appearance. J Sleep Res. 2019. PMID 31006920
- Léger D et al. "You look sleepy…" The impact of sleep restriction on skin parameters and facial appearance of 24 women. Sleep Med. 2022. PMID 34971928
- Altemus M et al. Stress-induced changes in skin barrier function in healthy women. J Invest Dermatol. 2001. PMID 11511309
- Chiu A et al. The response of skin disease to stress: changes in the severity of acne vulgaris as affected by examination stress. Arch Dermatol. 2003. PMID 12873885
- Guo M et al. Objective Sleep in Atopic Dermatitis: A Meta-Analysis. Dermatitis. 2023. PMID 36917527
- American Academy of Dermatology. 10 skin care secrets for healthier-looking skin. https://www.aad.org/public/everyday-care/skin-care-secrets/routine/healthier-looking-skin
BUTTER-C


