Hiểu về da

21/11/2026 9 phút đọc

Vảy nến: hiểu đúng bệnh và chăm sóc da hằng ngày hỗ trợ

Vảy nến là bệnh viêm mạn tính qua trung gian miễn dịch, không lây và thường kéo dài nhiều năm. Chăm sóc da đúng cách giúp da dễ chịu hơn, còn chẩn đoán và thuốc thuộc về bác sĩ da liễu.

Vảy nến: hiểu đúng bệnh và chăm sóc da hằng ngày hỗ trợ
Thoa kem dưỡng ẩm không hương liệu ngay sau khi tắm là bước chăm sóc nền cho da người bệnh vảy nến

Vảy nến (psoriasis) là bệnh viêm mạn tính qua trung gian miễn dịch, có yếu tố di truyền, biểu hiện bằng các mảng da đỏ, giới hạn rõ, phủ vảy (DermNet). Vảy nến không lây: người bệnh không truyền bệnh sang người khác (NHS). Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), người bệnh vảy nến thường bị kỳ thị, dễ cô đơn và trầm cảm.

Chẩn đoán và thuốc thuộc về bác sĩ da liễu; mỹ phẩm không được gán tác dụng lên bệnh vảy nến.

1. Vảy nến là gì

Ở người bệnh vảy nến, da tạo ra nhiều tế bào mới hơn bình thường, hình thành các mảng trên da; nguyên nhân được cho là do rối loạn của hệ miễn dịch (NHS). Theo Griffiths và cộng sự (2021), thể mảng là hệ quả của cơ địa di truyền (đặc biệt biến thể gen HLA-C*06:02) cộng với yếu tố môi trường; các chất truyền tin miễn dịch IL-17 và IL-23 giữ vai trò chính. Hiện chưa có cách làm bệnh mất hẳn; mục tiêu là kiểm soát bệnh sớm để hạn chế tác hại về thể chất và tinh thần (Griffiths và cộng sự, 2021).

DermNet ghi nhận vảy nến gặp ở 2–4% dân số, khởi phát nhiều nhất ở tuổi 15–25 và 50–60; khoảng một phần ba người bệnh có người thân cũng bị. Bệnh thường kéo dài suốt đời, xen kẽ đợt nặng lên và giai đoạn dịu đi (DermNet, NHS).

2. Các thể thường gặp

Bảng dưới chỉ để tham khảo, không dùng để tự chẩn đoán.

ThểĐặc điểm gợi ý
Thể mảngGặp ở khoảng 80–90% người bệnh (Jacobi và cộng sự, 2015); mảng giới hạn rõ, phủ vảy trắng bạc, hay ở khuỷu tay, đầu gối, thắt lưng (DermNet)
Thể giọtNhiều mảng nhỏ như giọt mưa, thường sau nhiễm liên cầu khuẩn; hay tự lui sau vài tháng (DermNet)
Thể nếp gấpỞ nếp gấp cơ thể và vùng sinh dục; mảng nhẵn, giới hạn rõ (DermNet)
Da đầuThường là vị trí khởi đầu, có khi chỉ ở da đầu; hay lan ra ngoài chân tóc (DermNet)
MóngLõm rỗ, bong móng, móng vàng, có gờ; liên quan với viêm khớp (DermNet)
Đỏ da toàn thânHiếm; có thể gây rối loạn thân nhiệt, điện giải, suy tim (DermNet)

Trên da nâu hoặc da đen, mảng có màu xám và có thể để lại vết sẫm sau khi lui (NHS). Phân biệt vảy nến da đầu với gàu: xem bài gàu và da đầu dầu.

3. Yếu tố khởi phát

NHS liệt kê các yếu tố có thể làm vảy nến nặng lên: căng thẳng, rượu bia, hút thuốc, béo phì, mang thai, một số thuốc, nhiễm trùng (như liên cầu khuẩn nhóm A, HIV), vết cắt, vết xước trên da và ánh nắng. AAD mô tả thêm thời gian thường gặp:

  • Tổn thương da: đợt bùng phát xuất hiện gần hoặc ngay tại chỗ bị cắt, trầy, cháy nắng, gãi hoặc côn trùng cắn, khoảng 10–14 ngày sau đó. DermNet gọi đây là hiện tượng Koebner.
  • Nhiễm trùng: bùng phát 2–6 tuần sau viêm họng liên cầu hay nhiễm trùng khác, nhất là ở trẻ em.
  • Thuốc: bùng phát 2–3 tuần sau khi bắt đầu một thuốc. Không tự ngừng thuốc; hãy hỏi bác sĩ đã kê.
  • Thời tiết khô, lạnh, hoặc ở lâu trong phòng điều hoà khi trời nóng.

DermNet nêu thêm hai yếu tố làm bệnh nặng lên: da khô, và việc ngừng corticoid uống hoặc corticoid bôi mạnh. Không tự dùng hay tự ngừng corticoid bôi (xem da tổn thương do corticoid bôi).

4. Tắm và dưỡng ẩm hằng ngày

Theo AAD, tắm lâu bằng nước nóng làm da khô và có thể gây bùng phát. AAD khuyên:

  • Mỗi ngày tắm một lần, bằng nước ấm, không dùng nước nóng; tắm vòi sen tối đa 5 phút, tắm bồn tối đa 15 phút.
  • Dùng sữa rửa dịu nhẹ, giàu dưỡng ẩm, dành cho da nhạy cảm; tránh xà phòng khử mùi và sản phẩm có hạt chà.
  • Rửa nhẹ bằng tay, không dùng xơ mướp, bông tắm hay khăn kỳ cọ; xả sạch sữa rửa.
  • Thấm khô nhẹ bằng khăn, để da còn hơi ẩm.
  • Trong vòng 5 phút sau khi tắm, thoa kem dưỡng ẩm không hương liệu lên toàn bộ da. Kem đặc hoặc thuốc mỡ hiệu quả hơn; nếu thấy nặng, dùng lotion không hương liệu.

NHS lưu ý: không dùng chung kem dưỡng; lấy kem bằng thìa hoặc vòi bơm thay vì nhúng tay vào hũ; vải đã thấm kem dưỡng dễ bắt lửa hơn, nên tránh xa lửa.

Theo tổng quan hệ thống của Jacobi và cộng sự (2015), chất làm mềm tạo lớp màng hạn chế bay hơi nước; dùng đều giúp da dễ chịu, giảm bong vảy, nứt nẻ và ngứa. Tuy nhiên, ba thử nghiệm nhỏ (tổng cộng 111 người bệnh) chỉ thấy cải thiện triệu chứng nhẹ; kem dưỡng cũng có thể gây kích ứng hoặc dị ứng, kể cả dị ứng hương liệu. Dưỡng ẩm là nền chăm sóc, không thay thế thuốc.

5. Giảm ngứa mà không cào

Theo AAD, nhiều người bệnh thấy ngứa là triệu chứng khó chịu nhất, và gãi có thể gây bùng phát. Các gợi ý của AAD:

  • Khi buồn gãi, thoa nhẹ kem dưỡng lên vùng ngứa thay vì cào.
  • Đắp khăn ẩm mát lên vùng ngứa.
  • Không tự bóc hay cạy vảy. Khi bóc vảy, da có thể rớm máu thành các chấm nhỏ (DermNet), và chỗ da bị tổn thương có thể nổi mảng mới (AAD).

6. Làm mềm vảy: salicylic acid, urea và giới hạn của mỹ phẩm

Hướng dẫn chuyên môn xếp urea và salicylic acid vào nhóm hỗ trợ, nhưng thử nghiệm đầy đủ còn thiếu, trừ thuốc phối hợp salicylic acid với corticoid (Jacobi và cộng sự, 2015).

Salicylic acid. Theo cùng tổng quan, salicylic acid làm bong vảy mạnh dần từ nồng độ 5% trở lên; ba nghiên cứu dùng riêng salicylic acid đều ở mức 6% và đều nhỏ (10, 25 và 30 người bệnh; hai nghiên cứu ở da đầu). Bôi kéo dài trên diện rộng (trên 20% diện tích da) có nguy cơ ngộ độc salicylat, nhất là ở trẻ dưới 12 tuổi và người suy giảm chức năng gan, thận.

Trong mỹ phẩm, Phụ lục III ASEAN (Ref 98, bản 06/2026) giới hạn salicylic acid ở 3,0% với sản phẩm tóc rửa trôi, 2,0% với phần lớn sản phẩm khác và 0,5% với sữa dưỡng thể cùng một số sản phẩm trang điểm mắt, môi, móng và lăn khử mùi; các mức đã tính cả phần dùng làm chất bảo quản, và không dùng cho trẻ dưới 3 tuổi. Như vậy, nồng độ salicylic acid trong mỹ phẩm thấp hơn nhiều so với mức 5–6% trong các nghiên cứu, và mỹ phẩm không được công bố tác dụng lên vảy nến; xem bài salicylic acid trong mỹ phẩm.

Urea. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi trên 10 người bệnh, kem urea 10% bôi 2 tuần giảm điểm bong vảy 60% và điểm dày da 32% so với kem nền. Với kem 12% urea và 12% natri clorid, hai nghiên cứu cho kết quả trái ngược: không khác kem nền (30 người) và bong vảy giảm hơn kem nền (40 người). Nhìn chung, urea giúp giảm vảy và độ dày mảng nhưng không làm giảm diện tích da bị bệnh; có ghi nhận cảm giác nóng rát (Jacobi và cộng sự, 2015). Urea không có trong Phụ lục II, III, VI ASEAN; khoảng nồng độ dùng trong mỹ phẩm có trong bài urea trong mỹ phẩm.

Với mảng dày, lan rộng, hoặc ở trẻ em, hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng sản phẩm làm bong vảy.

7. Ánh nắng: thận trọng và theo hướng dẫn của bác sĩ

DermNet ghi nhận nắng làm nặng bệnh ở khoảng 10% người bệnh, còn với nhiều người khác nắng có lợi. Cháy nắng có thể gây bùng phát; AAD khuyên dùng kem chống nắng phổ rộng, SPF từ 30, chịu nước lên vùng da không có quần áo che và không có mảng vảy nến.

Liệu pháp ánh sáng (chiếu tia UV) là phương pháp y khoa tại cơ sở chuyên khoa (DermNet), không phải tắm nắng tự do. Salicylic acid có tác dụng chắn sáng nên không được khuyên bôi trước khi chiếu UVB, và petrolatum trắng chặn UV trong nghiên cứu in vitro và trên người khoẻ mạnh (Jacobi và cộng sự, 2015). Người đang chiếu đèn nên hỏi bác sĩ về việc bôi gì trước buổi chiếu.

8. Khi nào cần khám và góc nhìn bào chế

NHS khuyên đi khám khi có triệu chứng vảy nến, khi thuốc đang dùng không hiệu quả hoặc gây tác dụng phụ, và khi đau, cứng, sưng khớp tái đi tái lại. Cần đi cấp cứu ngay nếu da đỏ lên nhanh kèm nhiều mụn mủ trắng nhập lại với nhau, mảng ở bàn chân chuyển vàng nâu chứa mủ, hoặc đầu ngón tay, ngón chân có mụn mủ đỏ bong vảy; có thể kèm tim đập nhanh, sốt hoặc ớn lạnh. Không tự lái xe đến bệnh viện (NHS).

Tuỳ thể và mức độ, bác sĩ có thể chỉ định thuốc bôi kê đơn, liệu pháp ánh sáng hoặc các thuốc khác (NHS). Người bệnh dễ mắc thêm viêm khớp vảy nến, hội chứng chuyển hoá và bệnh viêm ruột, nên cần khám định kỳ (NHS); vảy nến cũng liên quan với trầm cảm (Griffiths và cộng sự, 2021).

Ở khâu bào chế, với sản phẩm cho da khô ráp như sữa dưỡng thể urea, đội ngũ dược sĩ Butter-C có thể xây dựng công thức không hương liệu, đối chiếu nồng độ với Phụ lục ASEAN và công bố ở mức dưỡng ẩm; sản phẩm không được công bố tác dụng lên vảy nến.

Câu hỏi thường gặp

Vảy nến có lây không?

Không. Vảy nến không lây từ người sang người (NHS).

Có nên tự bóc vảy cho da sạch?

Không. Tổn thương da có thể làm nổi mảng mới sau khoảng 10–14 ngày (AAD). Nên làm mềm vảy bằng tắm nước ấm ngắn và dưỡng ẩm đều.

Kem chứa salicylic acid mua ở cửa hàng có thay được thuốc không?

Không. Nồng độ trong mỹ phẩm bị giới hạn (theo Phụ lục III ASEAN, tối đa 2% với phần lớn sản phẩm và 0,5% với sữa dưỡng thể) và mỹ phẩm không được công bố tác dụng lên bệnh. Thuốc kê đơn do bác sĩ chỉ định.

Tài liệu tham khảo

  1. Griffiths CEM et al. Psoriasis. Lancet. 2021. PMID 33812489
  2. Jacobi A et al. Keratolytics and emollients and their role in the therapy of psoriasis: a systematic review. Dermatol Ther (Heidelb). 2015. PMID 25604924
  3. NHS. Psoriasis. https://www.nhs.uk/conditions/psoriasis/
  4. DermNet. Psoriasis. https://dermnetnz.org/topics/psoriasis
  5. American Academy of Dermatology. 7 ways to relieve itchy psoriasis. https://www.aad.org/public/diseases/psoriasis/skin-care/itch-relief
  6. American Academy of Dermatology. Are triggers causing your psoriasis flare-ups?. https://www.aad.org/public/diseases/psoriasis/triggers/flares
  7. American Academy of Dermatology. 8 ways to stop baths and showers from worsening your psoriasis. https://www.aad.org/public/diseases/psoriasis/skin-care/baths-showers
  8. World Health Organization. Global report on psoriasis. https://www.who.int/publications/i/item/9789241565189

Thảo luận

Bình luận

Đang tải bình luận…

Gửi bình luận

Bình luận được Butter-C duyệt trước khi hiển thị. Email chỉ dùng để phản hồi bạn khi cần, xem Chính sách bảo mật.

Bắt đầu

Trao đổi về sản phẩm Quý khách dự định triển khai

Quý khách vui lòng gửi định hướng sản phẩm và sản lượng dự kiến. Đội ngũ tư vấn sẽ liên hệ trong giờ làm việc.

Công ty cổ phần Dược mỹ phẩm Butter-C · GCN ĐKKD số 0108681386 (Sở KH&ĐT TP. Hà Nội cấp 03/04/2019)
Trụ sở: Thôn Hữu Lê, xã Đại Thanh, TP. Hà Nội · Nhà máy: Cụm CN Thanh Oai, xã Bình Minh, TP. Hà Nội, Việt Nam
Hotline 0967 176 511 · [email protected] · Chính sách bảo mật
← Tất cả tin tức