Herpes môi (mụn rộp): dấu hiệu, cách lây và khi nào cần khám
Herpes môi là các mụn nước nhỏ, đau ở môi hoặc quanh miệng do virus herpes simplex, thường lành trong khoảng 10 ngày nhưng dễ lây. Mụn rộp gần mắt, trẻ sơ sinh, người viêm da cơ địa và người suy giảm miễn dịch cần được khám sớm.
Herpes môi (mụn rộp môi; tiếng Anh: cold sores, herpes labialis) là một hoặc một chùm mụn nước nhỏ, thường mọc ở môi hoặc quanh miệng, do virus herpes simplex (HSV) gây ra (AAD). Theo Hệ thống Y tế Quốc gia Anh (NHS), herpes môi rất thường gặp và thường tự lành trong vòng 10 ngày. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính năm 2020 có khoảng 3,8 tỉ người dưới 50 tuổi (64%) nhiễm HSV type 1 (HSV-1), nguyên nhân chính của herpes miệng; phần lớn không có triệu chứng hoặc không nhận ra mình nhiễm.
Bài dựa trên NHS, Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ (AAD) và WHO. Mỹ phẩm không tác động lên virus herpes; thuốc kháng virus là thuốc, cần bác sĩ hoặc dược sĩ tư vấn.
1. Vì sao herpes môi hay tái phát
Theo NHS, phần lớn người nhiễm virus từ nhỏ qua tiếp xúc da kề da, ví dụ được hôn bởi người đang có mụn rộp, và virus ở lại suốt đời. AAD giải thích virus nằm yên trong dây thần kinh cho tới khi tái hoạt động; có người không bao giờ nổi mụn rộp, có người thỉnh thoảng bị. HSV-1 chủ yếu lây qua tiếp xúc miệng và gây nhiễm trùng ở trong hoặc quanh miệng, nhưng cũng có thể gây herpes sinh dục (WHO).
Lần nhiễm đầu tiên có thể không có triệu chứng. Nếu có, trẻ nhiễm lần đầu thường mệt, sốt, rát miệng rồi nổi vết loét đau ở lưỡi, lợi, môi hoặc họng, kèm đau khi nuốt và sưng hạch, kéo dài 1–2 tuần (AAD). Các đợt tái phát về sau thường nhẹ hơn lần đầu (AAD; WHO).
2. Diễn tiến một đợt herpes môi
| Giai đoạn | Biểu hiện |
|---|---|
| Báo trước | Một hai ngày trước khi mụn rộp xuất hiện: rát, ngứa, châm chích, ngứa ran kèm tê nhẹ hoặc giật giật tại chỗ sắp nổi (AAD; NHS) |
| Mụn nước | Trong 48 giờ tiếp theo, một hoặc nhiều mụn nước nhỏ, đau, chứa dịch mọc ở môi, quanh miệng hoặc chỗ khác trên mặt (NHS; AAD) |
| Vỡ và đóng vảy | Mụn nước vỡ, rỉ dịch rồi đóng vảy (AAD; NHS) |
| Lành | Thường bắt đầu lành trong vòng 10 ngày (NHS); phần lớn hết sau 5–15 ngày, thường không để lại sẹo (AAD) |
Một số người có triệu chứng báo trước nhưng không nổi mụn rộp (AAD). Nhận ra giai đoạn báo trước giúp bắt đầu phòng lây sớm, vì virus có thể lây ngay từ lúc này (NHS).
3. Yếu tố khởi phát và vai trò của ánh nắng
Theo WHO, các yếu tố có thể làm virus tái hoạt động gồm ốm hoặc sốt, ánh nắng, kinh nguyệt, chấn thương, căng thẳng và phẫu thuật. NHS cũng nêu ốm, ánh nắng, kỳ kinh, và khuyên tránh những gì từng làm bạn nổi mụn rộp, ví dụ giường tắm nắng nhân tạo.
Bằng chứng về chống nắng môi. Tổng quan Cochrane về các biện pháp phòng herpes môi (32 thử nghiệm, 2.640 người có miễn dịch bình thường) ghi nhận: hai thử nghiệm cho thấy bôi kem chống nắng ngăn được mụn rộp khởi phát bằng tia UV chiếu có kiểm soát trong nghiên cứu (gộp 111 người; tỉ số nguy cơ 0,07), nhưng một thử nghiệm khác với 51 người không thấy kem chống nắng ngăn được mụn rộp do ánh nắng thật (Chi và cộng sự, 2015). Hiệu quả khi ra nắng ngoài trời vì vậy chưa chắc chắn. AAD vẫn khuyên dùng son dưỡng có SPF từ 30, phổ rộng, quanh năm vì ánh nắng là yếu tố khởi phát ở một số người; NHS khuyên dùng son dưỡng chống nắng SPF từ 15 khi ra nắng. Cách thoa lại: xem bài dùng kem chống nắng đúng cách; tác động của từng dải tia: bài ánh sáng và da.
4. Herpes môi lây như thế nào
Theo NHS, mụn rộp có thể lây từ lúc bắt đầu thấy ngứa ran hoặc dấu hiệu báo trước cho tới khi lành hẳn, và dễ lây sang người khác cũng như sang vùng khác trên cơ thể. WHO cho biết HSV-1 lây chủ yếu qua tiếp xúc với virus trong mụn rộp, nước bọt hoặc bề mặt da quanh miệng; virus vẫn có thể lây từ vùng da trông bình thường, nhưng nguy cơ cao nhất là khi đang có mụn rộp. Chạm vào mụn rộp rồi chạm chỗ khác có thể làm mụn nước mọc ở bàn tay hoặc vùng sinh dục (AAD). Quan hệ tình dục bằng miệng khi đang có mụn rộp có thể làm bạn tình bị herpes sinh dục (NHS).
Checklist: khi đang có mụn rộp
- Không chạm vào mụn rộp, kể cả để nặn mụn nước hay cạy vảy; nếu lỡ chạm, rửa tay bằng xà phòng và nước (NHS).
- Không hôn người khác; hôn trẻ sơ sinh khi đang có mụn rộp có thể gây herpes sơ sinh, rất nguy hiểm (NHS).
- Không dùng chung đồ đã chạm vào nước bọt (WHO), ví dụ cốc, thìa, son dưỡng, son môi.
- Nếu dùng thuốc bôi theo tư vấn của dược sĩ hoặc bác sĩ, chấm nhẹ bằng tăm bông sạch, không xoa (NHS; AAD).
- Tránh đồ ăn chua, mặn nếu làm mụn rộp rát hơn; uống đủ nước (NHS).
- Sau khi lành, bỏ son dưỡng, son môi đã dùng trong thời gian có mụn rộp, vì virus có thể bám vào sản phẩm và gây đợt mới (AAD).
5. Chăm sóc khi đang nổi mụn rộp: mỹ phẩm làm được gì
Dược sĩ có thể tư vấn kem giảm đau, rát; kem kháng virus giúp mụn rộp lành nhanh hơn; và miếng dán mụn rộp để che vùng da trong lúc lành (NHS). Kem kháng virus nên dùng ngay khi thấy ngứa ran, vì khi mụn nước đã mọc, thuốc không phải lúc nào cũng có tác dụng (NHS). Thuốc kháng virus dạng uống do bác sĩ kê khi mụn rộp rất to, rất đau hoặc hay tái phát (NHS). Thuốc kháng virus giúp rút ngắn thời gian và giảm mức độ triệu chứng nhưng không loại bỏ được virus khỏi cơ thể (WHO). Thiết bị chiếu ánh sáng hoặc laser bán ở nhà thuốc chưa có nhiều bằng chứng (NHS).
Mỹ phẩm không có tác dụng lên virus herpes. Son dưỡng không chứa thuốc chỉ giúp giữ ẩm và che chắn cho môi; son có SPF đã được kiểm nghiệm giúp chống nắng cho môi. Môi khô nứt kéo dài là vấn đề khác, được trình bày trong bài môi khô nứt nẻ.
6. Phân biệt herpes môi với các tình trạng hay nhầm
| Biểu hiện | Có thể là |
|---|---|
| Ngứa ran báo trước, rồi mụn nước nhỏ chứa dịch ở môi hoặc trên mặt, sau đó vỡ và đóng vảy | Herpes môi (NHS; AAD) |
| Mụn nước ở mặt trong môi hoặc trong miệng | Loét miệng, dân gian thường gọi là nhiệt miệng (NHS) |
| Vết đỏ hoặc mụn nước trên mặt, vỡ ra thành mảng vảy màu nâu vàng | Chốc (impetigo), một nhiễm trùng da (NHS) |
| Nốt đỏ, đau, có mủ trên mặt | Mụn hoặc nhọt (NHS) |
| Nứt, đỏ, đóng vảy ở khoé miệng | Viêm khoé miệng, dân gian thường gọi là chốc mép (xem bài môi khô nứt nẻ) |
Bảng chỉ giúp nhận biết ban đầu. NHS khuyên đi khám khi lo lắng về mụn rộp hoặc nghĩ đó là bệnh khác.
7. Khi nào cần đi khám
Cần khám ngay
- Mụn rộp gần mắt: gặp bác sĩ mắt ngay. Dấu hiệu virus đã lan tới mắt gồm mắt nhạy cảm với ánh sáng, đau mắt, cảm giác cộm như có cát hoặc chảy nước mắt; nếu không được can thiệp, thị lực có thể bị ảnh hưởng (AAD).
- Trẻ sơ sinh: trẻ có thể dễ nhiễm herpes nhất trong 6 tuần đầu sau sinh và có thể ốm nặng rất nhanh, thường không có mụn nước hay ban điển hình. Liên hệ bác sĩ ngay nếu trẻ quấy khóc không dỗ được, bú kém, sốt từ 38 °C, hoặc có ban, vết loét ở da, mắt, trong miệng. Gọi cấp cứu (115 tại Việt Nam) nếu trẻ có dấu hiệu nặng như li bì, mềm rũ, khó đánh thức, thở nhanh hoặc khó thở, co giật, hoặc da, lưỡi tím tái (NHS).
- Người viêm da cơ địa có vùng chàm phồng rộp, đóng vảy, rỉ dịch hoặc có mụn mủ; đau, sưng, nóng; đột ngột nặng lên; hoặc kèm sốt, mệt: cần khám gấp, vì đây có thể là chàm nhiễm trùng hoặc eczema herpeticum (NHS). Eczema herpeticum là nhiễm HSV có thể đe doạ tính mạng, gặp ở khoảng 3% người viêm da cơ địa (Damour và cộng sự, 2020). Xem thêm bài viêm da cơ địa.
Nên đi khám
- Người viêm da cơ địa bị mụn rộp (AAD).
- Mụn rộp không bắt đầu lành sau 10 ngày (NHS) hoặc kéo dài quá 2 tuần (AAD).
- Mụn rộp rất to, rất đau hoặc nổi nhiều chỗ (NHS; AAD).
- Bị mụn rộp từ 6 lần trở lên mỗi năm (AAD).
- Suy giảm miễn dịch do bệnh (ung thư, HIV), do thuốc (thuốc sau ghép tạng, thuốc cho vảy nến nặng) hoặc vừa dùng hoá chất chống ung thư, ghép tuỷ (AAD); NHS kể thêm người đái tháo đường.
- Đang mang thai: NHS cho biết phụ nữ mang thai có thể được chuyển tới bệnh viện để tư vấn.
- Trẻ bị sưng đau lợi kèm loét trong miệng (NHS).
8. Góc nhìn bào chế
Khi phát triển son dưỡng, đội ngũ dược sĩ Butter-C chỉ công bố SPF khi có kết quả thử trên thành phẩm và không công bố tác dụng lên mụn rộp hay virus. Son dạng thỏi giúp hạn chế việc nhúng ngón tay vào sản phẩm so với dạng hũ.
Câu hỏi thường gặp
Mụn rộp đã đóng vảy thì còn lây không?
Còn. Theo NHS, mụn rộp có thể lây cho tới khi lành hẳn; cho tới lúc đó vẫn không hôn người khác, nhất là trẻ sơ sinh, và không dùng chung son.
Lysine có giúp phòng mụn rộp không?
Tổng quan Cochrane không tìm thấy bằng chứng cho thấy lysine giúp phòng herpes môi (Chi và cộng sự, 2015).
Son dưỡng có chống nắng có ngăn được mụn rộp không?
Có thể giúp ở người mà ánh nắng làm khởi phát mụn rộp (AAD). Thử nghiệm cho thấy kem chống nắng ngăn mụn rộp do tia UV chiếu có kiểm soát, nhưng một thử nghiệm với ánh nắng thật (51 người) không thấy tác dụng (Chi và cộng sự, 2015). Son dưỡng không ngăn các yếu tố khởi phát khác như sốt hay căng thẳng.
Tài liệu tham khảo
- Chi CC et al. Interventions for prevention of herpes simplex labialis (cold sores on the lips). Cochrane Database Syst Rev. 2015. PMID 26252373
- Damour A et al. Eczema Herpeticum: Clinical and Pathophysiological Aspects. Clin Rev Allergy Immunol. 2020. PMID 31836943
- World Health Organization. Herpes simplex virus. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/herpes-simplex-virus
- NHS. Cold sores. https://www.nhs.uk/conditions/cold-sores/
- NHS. Neonatal herpes (herpes in a baby). https://www.nhs.uk/conditions/neonatal-herpes/
- NHS. Atopic eczema. https://www.nhs.uk/conditions/atopic-eczema/
- American Academy of Dermatology. Cold sores: Signs and symptoms. https://www.aad.org/public/diseases/a-z/cold-sores-symptoms
- American Academy of Dermatology. Cold sores: Diagnosis and treatment. https://www.aad.org/public/diseases/a-z/cold-sores-treatment
BUTTER-C


