Thử sản phẩm mới trên da tại nhà: cách làm và giới hạn
Bôi thử một sản phẩm mới lên vùng da nhỏ, ngày 2 lần trong 7–10 ngày, giúp dự đoán khả năng da phản ứng trước khi dùng trên vùng da rộng. Phép thử này không loại trừ hết dị ứng và không thay thế thử áp do bác sĩ da liễu thực hiện.
Thử sản phẩm mới trên da trước khi dùng hằng ngày là bước được Hội Da liễu Hoa Kỳ (AAD) khuyến nghị. Dù đã chọn sản phẩm hợp với loại da, một thành phần như chất bảo quản vẫn có thể gây viêm da tiếp xúc dị ứng, làm da đỏ, ngứa, sưng. Theo AAD, bôi thử trên vài vùng da nhỏ trước giúp dự đoán khả năng da phản ứng với sản phẩm.
Bài viết hướng dẫn cách thử tại nhà theo AAD, phân biệt với các phép thử do bác sĩ chỉ định, nêu giới hạn của việc tự thử, dấu hiệu phải ngưng và lưu ý riêng với thuốc nhuộm tóc.
1. Vì sao cần thử trong nhiều ngày
Da có thể phản ứng với mỹ phẩm theo hai cơ chế chính: kích ứng (thành phần làm tổn thương trực tiếp hàng rào da) và dị ứng (phản ứng miễn dịch với một chất cụ thể). Hai cơ chế này được giải thích kỹ trong bài viêm da tiếp xúc do mỹ phẩm.
Phản ứng dị ứng tiếp xúc cần thời gian để hiện rõ. Trong thử áp (patch test) tại phòng khám, chất thử được dán 48 giờ và da được đọc lại lúc 96 giờ, vì phản ứng thường mất 48–96 giờ mới xuất hiện (DermNet). Vì vậy, bôi một lần rồi xem sau vài phút không đủ; phép thử tại nhà cần kéo dài nhiều ngày. Người có da dễ phản ứng có thể đọc thêm bài da nhạy cảm.
2. Cách thử tại nhà theo AAD
- Vị trí: chọn một vùng da cỡ đồng xu ở nơi sản phẩm không bị cọ xát hay rửa trôi, ví dụ mặt dưới cánh tay hoặc nếp gấp khuỷu tay.
- Lượng dùng: bôi với lượng và độ dày như khi dùng thật.
- Thời gian lưu: để sản phẩm trên da lâu như khi dùng bình thường. Với sản phẩm rửa trôi như sữa rửa mặt, để trên da 5 phút hoặc theo hướng dẫn của sản phẩm rồi rửa sạch.
- Số lần và số ngày: bôi ngày 2 lần, liên tục 7–10 ngày.
- Đọc kết quả: sau 7–10 ngày, nếu da không đỏ, không ngứa, không sưng thì có thể bắt đầu dùng sản phẩm.
- Thử nhiều sản phẩm: nếu thử nhiều sản phẩm cùng lúc, mỗi sản phẩm nên ở một vùng da riêng để biết sản phẩm nào gây phản ứng (gợi ý thực hành).
Nguồn các bước: AAD, trừ dòng cuối. AAD cũng lưu ý một số thành phần như retinol và glycolic acid có thể gây kích ứng, nhất là trên da nhạy cảm, và xem đây là hiện tượng bình thường, tạm thời. Phân biệt cảm giác châm chích thoáng qua với phản ứng cần ngưng sản phẩm: xem bài cảm giác trên da khi dùng hoạt chất.
3. Thử tại nhà, thử dùng lặp lại và thử áp khác nhau thế nào
| Thử tại nhà (AAD) | Thử dùng lặp lại (ROAT) | Thử áp (patch test) | |
|---|---|---|---|
| Ai thực hiện | Người dùng tự làm | Người bệnh làm theo hướng dẫn của bác sĩ | Bác sĩ da liễu tại cơ sở y tế |
| Vị trí | Mặt dưới cánh tay, nếp gấp khuỷu tay | Vùng da đường kính khoảng 5 cm ở cẳng tay | Thường ở lưng |
| Cách làm | Bôi sản phẩm như khi dùng, ngày 2 lần, 7–10 ngày | Bôi sản phẩm nghi ngờ ngày 2 lần, 5–10 ngày | Dán các chất gây dị ứng đã pha loãng phù hợp trong 48 giờ, đọc lại lúc 96 giờ |
| Mục đích | Quyết định có dùng sản phẩm mới hay không | Xác định một sản phẩm nghi ngờ có phải nguyên nhân hay không, khi chưa thể thử áp ngay | Xác định chất cụ thể gây dị ứng tiếp xúc |
Nguồn bảng: AAD; DermNet. Theo DermNet, thử áp giúp tìm nguyên nhân viêm da tiếp xúc dị ứng, không giúp tìm nguyên nhân viêm da kích ứng.
Bôi lặp lại không cho kết quả giống hệt thử áp. Hannuksela và Salo (1986) cho 86 người bệnh viêm da tiếp xúc bôi các thành phần nền thường gặp ngày 2 lần trong 7 ngày lên mặt trong cẳng tay gần nếp khuỷu. Trong nhóm có kết quả thử áp nghi ngờ, 44% có phản ứng khi bôi lặp lại; trong nhóm có kết quả thử áp dương tính, con số này là 80% (không tính propylene glycol).
Cách làm cũng chưa được chuẩn hoá. Brown và cộng sự (2015) khảo sát 67 thành viên Hội Viêm da tiếp xúc Hoa Kỳ: người trả lời thường khuyên bôi sản phẩm lưu trên da ngày 2 lần (46,0%) và sản phẩm rửa trôi ngày 1 lần (43,5%); vị trí hay dùng là cẳng tay (38,7%) và nếp khuỷu tay (32,3%); phần lớn kéo dài 1 tuần (49,2%) hoặc 2 tuần (31,7%). Các mốc 7–10 ngày (AAD) và 5–10 ngày (DermNet) chênh lệch ít và không mâu thuẫn nhau.
4. Giới hạn: không phản ứng chưa chắc là không dị ứng
- Vùng da khác nhau phản ứng khác nhau. Tổng quan của Nakada và cộng sự (2000) ghi nhận khả năng phản ứng và mức thấm qua da khác nhau rõ rệt giữa các vùng cơ thể. Kết quả âm tính trên da lành có thể trở thành dương tính trên da đang tổn thương. Da cánh tay khoẻ không đại diện hoàn toàn cho da mặt hay da đang viêm.
- Liều tiếp xúc chưa đủ. Cũng theo Nakada và cộng sự (2000), ở khoảng một nửa số trường hợp có kết quả thử áp tưởng như đáng tin, các phép thử dùng (như bôi hở lặp lại) cho kết quả âm tính, gợi ý lượng chất khi bôi hở chưa đạt ngưỡng gây phản ứng.
- Dị ứng có thể hình thành về sau. Với thuốc nhuộm tóc, FDA giải thích mẫn cảm có thể xuất hiện sau nhiều lần tiếp xúc, và công thức có thể thay đổi theo thời gian. Sản phẩm đã dùng lâu năm vẫn có thể trở thành nguyên nhân (xem bài viêm da tiếp xúc do mỹ phẩm).
- Phản ứng cần ánh sáng. Theo DermNet, có người dùng sản phẩm trên vùng da được che vẫn bình thường nhưng phản ứng khi da tiếp xúc ánh sáng (viêm da tiếp xúc do ánh sáng). Vùng thử ở mặt dưới cánh tay ít tiếp xúc ánh sáng nên có thể không phát hiện dạng này.
- Tự dán kín không phải là thử áp. DermNet lưu ý một số sản phẩm dễ gây kích ứng không thể bôi lặp lại hay dán kín một cách an toàn mà cần pha loãng phù hợp. Thử áp chẩn đoán cần chất thử chuẩn và người đọc kết quả có chuyên môn.
5. Dấu hiệu phải ngưng và khi nào đi khám
Theo AAD, khi da đỏ, ngứa hoặc sưng ở vùng thử:
- Rửa nhẹ sản phẩm khỏi da càng sớm càng tốt và không dùng lại sản phẩm đó.
- Nếu cần, chườm mát hoặc thoa một lớp petrolatum để da dễ chịu hơn.
- Phản ứng nặng, không đỡ khi chườm mát hay thoa petrolatum: nên khám bác sĩ da liễu.
- Khó xác định thành phần gây phản ứng: bác sĩ da liễu có thể chỉ định thử áp. Sau khi biết nguyên nhân, cần tránh chất đó. AAD lưu ý sản phẩm ghi «không mùi» (unscented) hoặc có thành phần thực vật vẫn có thể chứa thành phần liên quan tới hương liệu.
Gọi cấp cứu 115 ngay khi có dấu hiệu phản ứng dị ứng nghiêm trọng mà NHS liệt kê: môi, miệng, họng hoặc lưỡi sưng đột ngột; thở rất nhanh hoặc khó thở; cổ họng thắt lại, khó nuốt; da, lưỡi hoặc môi chuyển xanh, xám hoặc tái nhợt; đột ngột lú lẫn, lơ mơ, chóng mặt; ngất và không thể đánh thức. Thuốc, nếu cần, do bác sĩ chỉ định.
6. Thuốc nhuộm tóc: thử theo hướng dẫn trên nhãn
Thuốc nhuộm tóc có cách thử riêng, ghi trong hướng dẫn của từng sản phẩm. Theo NHS và FDA:
- Thử ít nhất 48 giờ trước khi nhuộm, làm đúng hướng dẫn trên bao bì; NHS gợi ý thử trên một lọn tóc, hoặc dùng bộ thử tại nhà nếu nghĩ mình có thể dị ứng.
- Thử lại trước mỗi lần nhuộm, kể cả khi đã nhuộm nhiều lần không sao, vì mẫn cảm có thể hình thành sau nhiều lần tiếp xúc và công thức có thể thay đổi (FDA).
- Kết quả thử không phản ứng vẫn không loại trừ hoàn toàn khả năng phản ứng khi nhuộm (FDA).
- Không tiếp tục dùng nếu thấy khó chịu trong người hoặc có phản ứng sau khi thử (NHS). Triệu chứng dị ứng có thể xuất hiện tới 72 giờ sau khi nhuộm (NHS).
- Không dùng thuốc nhuộm tóc cho lông mày, lông mi, vì có thể gây tổn thương mắt, kể cả mù (FDA).
Tại Hoa Kỳ, thuốc nhuộm tóc nhóm «coal-tar» chỉ được hưởng ngoại lệ theo luật khi nhãn có câu cảnh báo và sản phẩm kèm hướng dẫn thử trên da (FDA). Thành phần PPD, cảnh báo bắt buộc theo Phụ lục III ASEAN và cách nhuộm an toàn hơn được trình bày trong bài tóc bạc và nhuộm phủ bạc.
7. Góc nhìn bào chế
Nhóm bào chế của Butter-C ghi đầy đủ bảng thành phần theo tên INCI để người đã biết mình dị ứng chất gì có thể tự đối chiếu, và in hướng dẫn thử trên da cho sản phẩm nhuộm tóc. Thử trên da ở nhà là bước thận trọng của người dùng, không thay thế đánh giá an toàn công thức của nhà sản xuất.
Câu hỏi thường gặp
Có thể thử sau tai hoặc ở cổ tay không?
Các nguồn trong bài nêu mặt dưới cánh tay, nếp gấp khuỷu tay (AAD) hoặc cẳng tay (DermNet). Vì mỗi vùng da phản ứng khác nhau (Nakada và cộng sự, 2000), kết quả ở một vùng không bảo đảm cho vùng khác.
Đã thử 10 ngày không sao, dùng lên mặt vẫn nổi đỏ thì sao?
Điều này có thể xảy ra, vì da mặt khác da cánh tay và mẫn cảm có thể hình thành về sau. Hãy ngưng sản phẩm, làm theo mục 5 và mang sản phẩm cùng bao bì khi đi khám.
Mua lại sản phẩm quen có cần thử lại không?
Với thuốc nhuộm tóc, FDA khuyên thử trước mỗi lần nhuộm. Với mỹ phẩm khác, nếu bao bì hoặc bảng thành phần thay đổi, nên đối chiếu lại và cân nhắc thử lại.
Tài liệu tham khảo
- American Academy of Dermatology. How to test skin care products. https://www.aad.org/public/everyday-care/skin-care-secrets/prevent-skin-problems/test-skin-care-products
- DermNet. Patch tests: Skin Contact Allergy Tests Explained. https://dermnetnz.org/topics/patch-tests
- Hannuksela M et al. The repeated open application test (ROAT). Contact Dermatitis. 1986. PMID 2941220
- Brown GE et al. Clinical Utilization of Repeated Open Application Test Among American Contact Dermatitis Society Members. Dermatitis. 2015. PMID 26367205
- Nakada T et al. Use tests: ROAT (repeated open application test)/PUT (provocative use test): an overview. Contact Dermatitis. 2000. PMID 10902580
- NHS. Hair dye reactions. https://www.nhs.uk/conditions/hair-dye-reactions/
- U.S. Food and Drug Administration. Hair Dyes. https://www.fda.gov/cosmetics/cosmetic-products/hair-dyes
BUTTER-C


